از اختلاف تا همدلی روایت تاریخی تلاش مسلمانان برای وحدت
به گزارش عطر حرم، اختلافات مذهبی میان شیعه و اهل سنت ریشه هایی تاریخی دارد، اما در کنار این تفاوت ها، اشتراکات بنیادینی هم وجود دارد که همواره زمینه ساز کوشش برای تقریب و همگرایی بوده است؛ از تجربه های تاریخی در ایران و جهان اسلام تا تشکیل اندیشه وحدت اسلامی در دوران معاصر، همه نشان میدهد که کاهش شکاف های مذهبی و تقویت انسجام مسلمانان، دغدغه ای دیرینه و همچنان ضرورت دارد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، روابط میان شیعه و اهل سنت، به عنوان دو جریان بزرگ در جهان اسلام، یکی از مهم ترین موضوعات سیاسی، اجتماعی و فکری تاریخ مسلمانان به حساب می آید. شروع تمایز تاریخی میان این دو مذهب به تحولات بعد از رحلت پیامبر اسلام(ص) و اختلاف نظر درباره ی مسئله جانشینی و رهبری امت بازمی گردد؛ اختلافی که در گذر زمان، از عرصه سیاسی فراتر رفت و ابعاد اجتماعی، کلامی و فقهی پیدا کرد.
با این حال، بررسی تاریخ اندیشه در ایران و دیگر جوامع اسلامی نشان داده است که سعی برای کاهش اختلافات و ایجاد تفاهم میان مسلمانان، پدیده ای متعلق به دوران معاصر نیست. در دوره های مختلف تاریخی، شخصیت ها و جریان هایی کوشیده اند از شدت منازعات مذهبی بکاهند و زمینه تعامل میان پیروان مذاهب اسلامی را فراهم نمایند. از کوشش های مصلحت اندیشانه حسن صباح در قرن ششم هجری برای تعامل با اهل سنت گرفته تا رویکرد های مسالمت آمیز جریان های تصوف و عرفان در قرون هفتم و هشتم و همین طور اقدام نادرشاه برای برگزاری نشست علمای شیعه و سنی در نجف، همگی بیان کننده آنست که مسئله همگرایی مسلمانان سابقه ای طولانی دارد.
اشتراکات بنیادین؛ نقطه شروع گفت وگو
شناخت روابط شیعه و سنی بدون توجه همزمان به اختلافات و اشتراکات ممکن نیست. یکی از موضوع های مورد بحث میان دو مذهب، مسئله توسل و استغاثه است. در نگاه شیعه، توسل و طلب شفاعت از پیامبران، امامان و بندگان صالح خداوند امری مشروع دانسته می شود. در بین عالمان اهل سنت نیز دیدگاه های یکسانی وجود ندارد؛ برخی توسل به پیامبر(ص) و اولیای الهی را جایز می دانند، برخی آنرا به شخص پیامبر محدود می کنند و گروهی نیز با آن مخالفت دارند.
در کنار این اختلافات، اما مجموعه ای از باورهای اساسی میان مسلمانان مشترک است؛ اعتقاد به توحید، نبوت پیامبر اسلام(ص)، قرآن کریم به عنوان کتاب آسمانی، قبله واحد و عباداتی همچون نماز و حج، از مهم ترین این اشتراکات هستند. همین پایه های مشترک، ظرفیت قابل توجهی برای تقویت انسجام مسلمانان و مواجهه با تهدیدهای مشترک بوجود می آورد.
وحدت اسلامی؛ از اندیشه اصلاح گران تا راهبردی معاصر
اندیشه وحدت اسلامی در معنای جدید خود، خصوصاً در دوران معاصر و همزمان با گسترش استعمار و بحران های سیاسی جهان اسلام، اهمیت بیشتری پیدا کرد. خیلی از اندیشمندان و مصلحان دینی با مشاهده اختلافات داخلی مسلمانان و بهره برداری قدرت های خارجی از این شکاف ها، بر ضرورت همگرایی تاکید کردند.
سید جمال الدین اسدآبادی از چهره های برجسته این جریان بود که اتحاد مسلمانان را راهی برای مواجهه با استعمار می دانست. بعد از او نیز شخصیت هایی همچون آیت ا... بروجردی، شیخ شلتوت، آیت ا... طالقانی، استاد مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی، هر یک با نگاهی متفاوت، بر اهمیت عبور از اختلافات و توجه به آرمان های مشترک اسلامی تاکید کردند. مواضع علمایی همچون آخوند خراسانی و نورالله نجفی اصفهانی درباره ی اتحاد سیاسی جهان اسلام نیز نشان دهنده توجه جدی عالمان شیعه به مسئله انسجام مسلمانان در مقاطع حساس تاریخی است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سعی برای تقویت وحدت میان مذاهب اسلامی شکل سازمان یافته تری پیدا کرد. نام گذاری «هفته وحدت» یکی از مهم ترین اقدامات در این مورد بود. باتوجه به تفاوت دیدگاه درباره ی تاریخ ولادت پیامبر اسلام(ص)، فاصله میان دوازدهم تا هفدهم ربیع الاول به عنوان هفته وحدت اسلامی درنظر گرفته شد تا این تفاوت تقویمی به مجالی برای گفتگو، تعامل و برگزاری برنامه های مشترک تبدیل گردد.
تأسیس «مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی» و برگزاری کنفرانس های وحدت نیز از دیگر اقداماتی بود که سعی برای تقریب میان مذاهب را از سطح شعار به عرصه نهادسازی و همکاری عملی نزدیک کرد.
وحدت به مفهوم حذف تفاوت ها نیست
یکی از مهم ترین مسایل در ادبیات وحدت اسلامی، تعریف دقیق مفهوم «وحدت» است. وحدت به مفهوم از میان برداشتن تفاوت های اعتقادی یا وادار کردن پیروان مذاهب به کنار گذاشتن باورهای خود نیست. تجربه تاریخی نشان داده است که سعی برای یکسان سازی عقاید نه تنها واقع بینانه نیست، بلکه می تواند زمینه ساز تنش و واکنش های معکوس شود.
آن چه از وحدت اسلامی مورد نظر است، بالاتر از هر چیز به همکاری اجتماعی و سیاسی، احترام متقابل و هم زیستی مسالمت آمیز مسلمانان مربوط می شود؛ یعنی شیعه و سنی ضمن حفظ باورهای مذهبی خود، در مسایل مشترک کنار یکدیگر قرار گیرند و در مقابل تهدیدهایی که کلیت جهان اسلام را هدف قرار می دهد، همکاری کنند.
در همین چارچوب، رهبران و مراجع دینی شیعه نیز بر تفکیک مسایل اعتقادی از ضرورت همکاری اجتماعی و سیاسی تاکید کرده اند. هفته وحدت را میتوان نمونه ای از همین رویکرد دانست؛ مجالی برای نزدیک تر شدن مسلمانان و تقویت همکاری عملی، بدون آنکه به مفهوم کنار گذاشتن اصول اعتقادی مذاهب باشد.
موضع آیت ا... سیستانی نیز نمونه ای برجسته از تاکید بر این انسجام است. ایشان با مخالفت با اقدامات تفرقه افکنانه، بر این نگاه تاکید کرده اند که اهل سنت فقط «برادران» شیعیان نیستند، بلکه بخشی از پیکره واحد جامعه اسلامی به شمار می روند. چنین نگاهی می تواند مبنایی اخلاقی و اجتماعی برای تقویت هم زیستی میان مسلمانان باشد.
ضرورت عبور از شعار به همکاری عملی
در شرایط امروز، مسئله وحدت اهمیت بیشتری پیدا کرده است. گسترش جریان های افراطی و تکفیری، افزایش خشونت های فرقه ای و ایجاد موج های اسلام هراسی نشان داده است که اختلافات مذهبی، در صورت تبدیل شدن به دشمنی و خشونت، می تواند پیامدهایی گسترده برای همه جوامع اسلامی داشته باشد.
از همین رو، آینده روابط شیعه و سنی بالاتر از آنکه به تکرار شعارهای وحدت نیاز داشته باشد، به اقدامات عملی، گفتگوی علمی، احترام متقابل و همکاری در مسایل مشترک وابسته است. تاریخ نشان داده است که اختلاف نظر مذهبی همیشه وجود داشته، اما آن چه می تواند آینده جهان اسلام را رقم بزند، نحوه مواجهه مسلمانان با این اختلافات است؛ انتخابی میان تبدیل تفاوت ها به شکاف و دشمنی یا تبدیل آنها به مجالی برای گفتگو، همزیستی و انسجام.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب