امام صادق(ع) راز خلق عظیم پیامبر(ص) را فاش کرد فقط خوش اخلاقی نیست!
به گزارش عطر حرم، وقتی از امام صادق(ع) درباره ی «خُلق عظیم» پیامبر اکرم(ص) سؤال شد، ایشان در پاسخی کوتاه فرمودند: «هُوَ الْقُرْآنُ»؛ یعنی «خُلق عظیم» همان قرآن است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا اخلاق عظیم پیامبر(ص) تنها در خوش رویی، لبخند زدن و گذشت از دیگران خلاصه می شود؟ بررسی سیره و رفتار پیامبر اکرم(ص) نشان میدهد که مفهوم «خلق عظیم» بسیار گسترده تر از این برداشت های رایج است. در حقیقت، اخلاق در سیره نبوی می تواند بعنوان الگویی جامع جهت زندگی فردی و اجتماعی و حتی راهی برای سامان دادن به جامعه بر پایه عدالت و کرامت انسانی مورد توجه قرار گیرد.
از پیمان جوانمردانه «حلف الفضول» در دوران قبل از بعثت گرفته تا عفو عمومی بعد از فتح مکه، سیره پیامبر(ص) نشان میدهد که اخلاق تنها یک سفارش فردی و شخصی نیست؛ بلکه در نگاه اسلام، اخلاق جایگاهی اساسی در شریعت و روابط اجتماعی دارد.
یک پژوهشگر علوم دینی در بررسی این موضوع، تلاش می کند با فاصله گرفتن از تعریف های کلیشه ای درباره ی اخلاق پیامبر(ص)، ابعاد عمیق تر این مفهوم را بررسی کند؛ این که پیامبر اسلام(ص) چطور با رفتار خود، اخلاق و عدالت خواهی را از سطح یک مفهوم ذهنی فراتر برد و به الگویی عملی جهت زندگی اجتماعی تبدیل کرد.
مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید:
«رحمة للعالمین»؛ مفهومی فراتر از مهربانی فردی
تعبیر «رحمة للعالمین» بسیار مورد استفاده قرار می گیرد، اما گاهی معنای آن تنها به مهربانی فردی و احساسات عاطفی محدود می شود. ابعاد ساختاری و کمتر دیده شده این مفهوم چیست؟
اگر «رحمة للعالمین» را تنها به معنای دلسوزی و مهربانی فردی بدانیم، بخش مهمی از معنای این تعبیر قرآنی را نادیده گرفته ایم. در ادبیات قرآن، رحمت صرفا یک احساس قلبی نیست؛ بلکه می تواند به معنای یک نظام فراگیر و حیات بخش باشد.
خداوند می فرماید: «وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ». این تعبیر، رسالت پیامبر(ص) را در چارچوبی گسترده مطرح می کند و می توان آنرا ناظر به الگویی جهت زندگی و ساخت جامعه دانست.
یکی از نکات مهم در این مورد، ساختاری بودن رحمت پیامبر(ص) است. بعنوان مثال، داستان صلح حدیبیه را درنظر بگیرید. بخشی از یاران پیامبر(ص) از مفاد ظاهری این صلح که در بعضی موارد به سود مشرکان به نظر می رسید، ناراحت بودند؛ اما پیامبر(ص) با پذیرش این توافق، از درگیری گسترده جلوگیری کرد، جان انسان های بسیاری را حفظ کرد و زمینه ای برای رشد و گسترش اندیشه اسلامی برقرار شد.
بنابراین رحمت پیامبر(ص) تنها در ابراز محبت خلاصه نمی شد، بلکه در تصمیم های اجتماعی و شیوه مدیریت بحران هم خودرا نشان می داد.
اگر دامنه این رحمت را گسترده تر بررسی نماییم، حتی حیات وحش و محیط زیست هم از آن بی نصیب نمی مانند. این مساله را نباید صرفا سفارش ای اخلاقی و تجملاتی دانست؛ بلکه می توان آنرا بخشی از سبک زندگی و مسئولیت اجتماعی در سیره نبوی تلقی نمود.
در سیره پیامبر(ص) مطالبی مانند «حرم»، به معنای منطقه حفاظت شده، و «ذمه»، در مفهوم حمایت و پناه دادن به غیرمسلمانان، مطرح گردیده است. این رویکرد نشان میدهد که رحمت در سیره پیامبر(ص) از یک احساس درونی فراتر رفت و به اصلی برای تنظیم رفتار اجتماعی و سبک زندگی تبدیل شد.
اخلاق پیامبر(ص) به رفتار دیگران وابسته نبود
قرآن کریم می فرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ». این آیه را می توان مهم ترین توصیف الهی از اخلاق پیامبر(ص) دانست. قله این اخلاق عظیم در کجا نمایان می شود؟ آیا فقط در خوش رفتاری و بخشش خلاصه می شود؟
خوش رویی و بخشندگی اساسا از فضایل اخلاقی هستند، اما نمی توان آنها را پایان و اوج اخلاق دانست. به عقیده من، یکی از مهم ترین جلوه های اخلاق نبوی را باید در نحوه رفتار پیامبر(ص) هنگام قرار گرفتن در موقعیت قدرت یا ضعف جست وجو کرد.
یکی از روشن ترین نمونه ها، عفو در زمان قدرت است. در فتح مکه، پیامبر(ص) در موقعیتی قرار داشت که می توانست با مخالفان خود برخوردی انتقام جویانه داشته باشد؛ اما بجای آن، مسیر گذشت و بخشش را برگزید. این رفتار را می توان یکی از روشن ترین جلوه های اخلاق در وضعیت قدرت دانست.
در سوی دیگر، پیامبر(ص) دوره هایی مانند دوران سخت مکه، محاصره در شعب ابی طالب و حادثه طائف را تجربه کرد؛ شرایطی که با فشار، گرسنگی و آزار همراه بود. با این وجود، ایشان در مقابل آنهایی که به او صدمه رسانده بودند، راه نفرین و انتقام را انتخاب نکرد و برای هدایت آنان دعا کرد.
نکته مهم تر، نحوه برخورد پیامبر(ص) با افراد نادان و رفتارهای نامناسب است. قرآن در سوره فرقان می فرماید: «وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا».
یکی از جلوه های مهم اخلاق نبوی اینست که رفتار ناصحیح دیگران، معیار رفتار پیامبر(ص) قرار نمی گرفت. او اجازه نمی داد خشونت، توهین یا بی اخلاقی طرف مقابل، سطح اخلاقی خودش را پایین بیاورد.
به بیان دیگر، اخلاق پیامبر(ص) از هویت و اصول الهی او سرچشمه می گرفت، نه از نوع برخورد دیگران. این استقلال اخلاقی، یکی از درسهای مهم سیره نبوی جهت زندگی امروز است.
تمایز پیامبر اسلام(ص) در جایگاه اخلاق است
همه پیامبران الهی از پاکی و فضایل اخلاقی برخوردار بودند. ازاین رو وقتی از تمایز پیامبر اسلام(ص) سخن می گوییم، منظور چیست؟ آیا تفاوت تنها در میزان و شدت این فضایل است یا مسئله به جایگاه اخلاق در رسالت ایشان بازمی گردد؟
نباید مسئله را این گونه بیان کرد که پیامبران پیشین خوب بودند و پیامبر اسلام(ص) بهتر بود. همه پیامبران الهی پاک و معصوم بودند و فضایل اخلاقی داشتند.
تفاوت مهم را باید در جایگاهی جست وجو کرد که اخلاق در مکتب پیامبر اسلام(ص) پیدا می کند. در نگاه ایشان، اخلاق تنها ابزاری برای رسیدن به هدفی دیگر نیست، بلکه خودِ مکارم اخلاق یکی از اهداف اصلی رسالت است.
پیامبر اکرم(ص) در حدیثی می فرمایند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ»؛ یعنی «من مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را به کمال برسانم.»
این جمله اهمیت فراوانی دارد. پیامبر(ص) رسالت خودرا تنها در آوردن مجموعه ای از قوانین یا آموزش مناسک عبادی خلاصه نکردند، بلکه تکمیل فضایل اخلاقی را هم در مرکز مأموریت خود قرار دادند.
بر همین اساس، عبادت هم باید آثار اخلاقی خودرا در زندگی انسان نشان دهد. نماز، روزه و دیگر عبادات اگر نتوانند انسان را به سوی درستکاری، مهربانی، امانتداری و رفتار شایسته سوق دهند، با هدف تربیتی خود فاصله خواهند داشت.
قرآن هم در توصیف پیامبر(ص) تعبیر ویژه ای به کار می برد و می فرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ»؛ «و به یقین، تو بر خُلقی عظیم هستی.»
امام صادق(ع): «خُلق عظیم» همان قرآن است
اما این «خُلق عظیم» دقیقاً چه معنایی دارد؟
در روایات، برای توضیح این تعبیر نکات مهمی بیان شده است. از امام صادق(ع) نقل شده است که وقتی درباره ی آیه «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ» از ایشان سؤال شد، فرمودند: «هُوَ الْقُرْآنُ»؛ یعنی «آن، قرآن است.»
این پاسخ، معنای بسیار عمیقی دارد. بر طبق این روایت، اخلاق پیامبر(ص) را نمی توان تنها در مجموعه ای از رفتارهای پسندیده مانند خوش رویی، لبخند زدن، بخشندگی و گذشت خلاصه کرد.
اخلاق پیامبر(ص) در این نگاه، با قرآن پیوندی ناگسستنی دارد. قرآن در رفتار، گفتار، تصمیم ها و سبک زندگی ایشان تجسم پیدا کرده بود.
به تعبیر دیگر، پیامبر(ص) تنها از اخلاق سخن نمی گفت، بلکه آموزه های اخلاقی قرآن را در زندگی خود اجرا می کرد و به الگویی عینی برای دیگران تبدیل می شد.
فقه و اخلاق؛ قانون بهمراه روح
ممکن است این پرسش مطرح شود که با وجود اهمیت فقه، احکام و شریعت، چرا باید تا این اندازه بر اخلاق تاکید کرد؟
این پرسش قابل توجه است. فقه به انسان می آموزد که چطور وضو بگیرد، چطور معامله کند یا احکام مربوط به ارث را اجرا کند؛ اما اخلاق به او می آموزد که این اعمال را با چه روحیه و نیتی انجام دهد.
اگر بخواهیم با یک تشبیه توضیح دهیم، فقه مانند اسکلت و ستون های یک ساختمان است و اخلاق مانند روح و جان آن. وجود ساختار لازمست، اما ساختمانی که روح و حیات نداشته باشد، نمی تواند مقصد غائی انسان باشد.
اگر اخلاق از کنار احکام کنار گذاشته شود، ممکنست قوانین به مجموعه ای خشک و بی روح تبدیل شوند. پیامبر اسلام(ص) در کنار بیان احکام و ساختار شریعت، روح مهربانی، انسانیت، عدالت و کرامت را در زندگی مردم جاری کرد.
پیامبر(ص)؛ الگویی برای تمام تاریخ
آیا همین جایگاه اخلاق، یکی از وجوه تمایز پیامبر اسلام(ص) با دیگر پیامبران است؟
بله. پیامبران پیشین هم الگوهای والای اخلاقی بودند، اما رسالت پیامبر اسلام(ص) برای همه انسان ها و همه دوره های تاریخی عنوان شد. ایشان الگویی جامع از انسان کامل عرضه کردند؛ انسانی که هم در متن اجتماع حضور داشت، هم با مردم زندگی می کرد، هم فرماندهی می کرد، هم عبادت شبانه داشت و هم در اوج قدرت، ساده زیستی و تواضع را کنار نگذاشت.
این تصویر نشان میدهد که پیامبر(ص) شخصیتی جدا از زندگی واقعی انسان ها نبود. وی در متن اجتماع و در سخت ترین و مهم ترین شرایط، اصول اخلاقی خودرا حفظ کرد.
به همین دلیل، مردم مکه حتی قبل از بعثت هم او را با عنوان «محمد امین» می شناختند. آنان سال ها قبل از آن که پیامبر خدا بودن او را بشناسند، با انسانی امین، راستگو و قابل اعتماد رو به رو بودند.
این خاصیت های اخلاقی چنان در شخصیت پیامبر(ص) ریشه داشت که حتی مخالفان او هم قبل از پذیرش دعوت اسلام، با امانتداری و اخلاق نیکویش آشنا بودند.
حلف الفضول؛ عدالت خواهی قبل از بعثت
برخی تصور می کنند شخصیت اخلاقی، اجتماعی و عدالت خواه پیامبر(ص) تنها بعد از بعثت و بنابراین دریافت وحی شکل گرفت. آیا از دوران قبل از بعثت هم شواهدی وجود دارد که ریشه دار بودن این روحیه را نشان دهد؟ داستان «حلف الفضول» در این مورد چه اهمیتی دارد؟
«حلف الفضول» یا پیمان جوانمردان، یکی از نمونه های مهم سیره پیامبر اکرم(ص) در دوران جوانی و قبل از بعثت است که می تواند در بررسی این مساله مورد توجه قرار گیرد.
ماجرا از آنجا شروع شد که تاجری یمنی در مکه کالایی را به عاص بن وائل، یکی از افراد بانفوذ قریش، فروخت؛ اما بعد از تحویل کالا، پول آنرا دریافت نکرد.
این تاجر که در مکه قدرت و پناهگاهی نداشت، برای دادخواهی به بالای کوه ابوقبیس رفت و با صدای بلند از بی عدالتی ای که در حق او شده بود شکایت نمود.
این فریاد دادخواهی، توجه بعضی از بزرگان مکه را به خود جلب کرد. بعد از آن، شماری از قبایل، همچون بنی هاشم، در خانه عبدالله بن جدعان گرد هم آمدند و پیمانی بستند که بر مبنای آن، در مقابل ظلم بایستند و حق مظلوم را از ظالم بگیرند؛ فرقی هم نداشت که فرد مظلوم از مردم مکه باشد یا غریبه ای که وارد این شهر شده است.
پیامبر اکرم(ص) در دوران جوانی در این پیمان حضور داشت و در ایجاد و اجرای آن مشارکت کرد.
پیامبر(ص) بعد از بعثت هم حلف الفضول را تأیید کرد
اما چرا این پیمان قبل از بعثت تا این اندازه در بررسی شخصیت اخلاقی پیامبر(ص) اهمیت دارد؟
نکته بسیار مهم اینست که پیامبر(ص) سال ها بعد، بعد از بعثت و در دوران ایجاد جامعه اسلامی هم با نگاه مثبت از حلف الفضول یاد کردند.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:
«لَشَهِدْتُ مَعَ عُمُومَتِی حِلْفًا فِی دَارِ عَبْدِاللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ، مَا أُحِبُّ أَنَّ لِی بِهِ حُمْرَ النَّعَمِ، وَلَوْ أُدْعَیٰ بِهِ فِی الْإِسْلَامِ لَأَجَبْتُ»
یعنی: «من همراه عموهایم در خانه عبدالله بن جدعان در پیمانی شرکت کردم که حاضر نیستم آنرا با شتران سرخ رنگ، یعنی ارزشمندترین ثروت آن زمان، معاوضه کنم؛ و اگر در دوران اسلام هم به چنین پیمانی دعوت شوم، آنرا خواهم پذیرفت.»
اهمیت این سخن در اینست که پیامبر(ص) یک اقدام عدالت خواهانه را که قبل از بعثت و در جامعه جاهلی شکل گرفته بود، بعد از اسلام هم پرارزش می دانست.
در حلف الفضول، فرد مظلوم یک تاجر غریبه و یمنی بود و طرف مقابل، فردی بانفوذ از قریش. با این وجود، پیامبر(ص) جانب حق و عدالت را گرفت و موقعیت اجتماعی، قومیت و قدرت افراد را ملاک داوری قرار نداد.
از این منظر، می توان گفت وحی، روح عدالت خواهی و فطرت پاک پیامبر(ص) را از صفر ایجاد نکرد؛ بلکه آنرا تأیید، تقویت و در چارچوب رسالت اسلامی به اصلی فراگیر تبدیل کرد.
حلف الفضول همین طور برای امروز ما یک پیام روشن دارد: دفاع از کرامت انسان و ایستادگی در مقابل ظلم نباید به قومیت، دین، موقعیت اجتماعی یا زمان و مکان خاصی محدود شود. عدالت خواهی، در این نگاه، اصلی انسانی و فراتر از مرزبندی های معمول اجتماعی است.
منبع: atreharam.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب