راز آیات سجده قرآن چیست؟
عطر حرم: سجده در تعدادی آیات قرآن تنها یک فرمان عبادی نیست؛ این آیات انسان را به تواضع در مقابل خداوند و دوری از تکبر دعوت می کنند. اما چرا در تعدادی آیات، سجده واجب شده و داستان سجده همزمان مسلمانان و مشرکان هنگام تلاوت سوره نجم چه بوده است؟
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از حکمت های سجده در مقابل خداوند، از میان بردن تکبر و تقویت روح تواضع در انسان است.
در شماری از روایاتی که از ائمه معصومین(علیهم السلام) نقل شده، آمده است که هنگام تلاوت یا شنیدن برخی آیات قرآن کریم، باید سجده کرد.[1] این آیات را «آیات عزائم» و سوره هایی را که چنین آیاتی در آنها قرار گرفته است، «سور عزائم» می نامند. ائمه(علیهم السلام) این دستور را از پیامبر اکرم(صلی الله ضد وآله) نقل کرده اند و پیامبر هم آنرا از جانب خداوند بیان فرموده است. بنابراین، دستور سجده ای که از طرف ائمه(علیهم السلام) به ما رسیده، در واقع فرمان الهی است و ما هم از روی تعبد آنرا پذیرفته و اجرا می نماییم.
از سوی دیگر، در این آیات، فرمان سجده بصورت فعل امر بیان شده است. می دانیم که خداوند در قرآن کریم با مردم با همان روشی سخن گفته که در زبان و فهم عمومی آنان رایج بوده است. در عرف مردم هم هنگامی که شخصی بزرگ و صاحب اختیار فرمانی صادر می کند، اصل بر اینست که دستور او باید صورت گیرد و تعلل در اجرای آن جایگاهی ندارد.
بنابراین، وقتی خداوند به عنوان خالق، آفریدگار و مدبر جهان هستی چنین فرمانی صادر می کند، به طریق اولی بندگان مکلف به اطاعت از آن هستند. البته با تأمل در محتوای این آیات، فضای نزول سوره ها و ارتباط میان آیات میتوان به تعدادی از حکمت های این فرمان الهی هم پی برد.
اشاره قرآن به عظمت آفرینش
در سوره هایی که آیات سجده در آنها قرار گرفته، به موضوع آفرینش انسان و همین طور خلقت آسمان ها و زمین توجه شده است. خداوند هنگام بیان مراحل آفرینش انسان، بعد از اشاره به کیفیت خلقت او می فرماید:
«فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»[2]
یعنی: «بزرگ است خداوندی که بهترین آفرینندگان است.»
خداوند در جای دیگری، آفرینش آسمان ها و زمین را عظیم تر از آفرینش انسان معرفی کرده و می فرماید:
«لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ»[3]
یعنی: «همانا آفرینش آسمان ها و زمین از آفرینش انسان ها بزرگ تر است، ولی بیشتر مردم نمی دانند.»
وقتی انسان در فضای این آیات و مضامین آنها تأمل می کند، به عظمت لایتناهی خداوند پی می برد؛ تدبیر او را در سرتاسر عالم مشاهده می کند، همه موجودات را وابسته به لطف و اراده او می یابد و درمی یابد که سر انجام همه چیز به طرف او بازمی گردد.
در چنین شرایطی، انسان در مقابل عظمت پروردگار، جایگاه واقعی خودرا می شناسد؛ خودرا در مقابل خداوند، فقیر و نیازمند می بیند و در مقابل آن ذات بی نیاز، به فقر و وابستگی خویش اعتراف می کند. در این حالت، طبیعی است که ظاهر و باطن انسان هم هماهنگ شود و همچون دیگر موجودات عالم که به حمد و تسبیح خداوند مشغول اند، در مقابل آفریدگار سر تعظیم فرود آورد.
سجده؛ اوج تواضع و اخلاص در مقابل خداوند
یکی دیگر از نکات مهم درباره ی آیات سجده، ارتباط آنها با فضای اعتقادی دوران نزول قرآن است. خیلی از این سوره ها در فضای شرک آلود مکه نازل شدند؛ جامعه ای که مردم در مقابل بت ها و معبودهای ساختگی سجده می کردند.
مشکل مشرکان مکه این نبود که خداوند را به عنوان خالق جهان قبول نداشتند؛ بلکه آنان در مسئله ربوبیت و تدبیر عالم گرفتار انحراف بودند. آنان تصور می کردند خداوند اداره امور جهان را بواسطه هایی واگذار کرده و بت ها می توانند شفیع آنان نزد خداوند باشند. از همین رو، عبادت بت ها را وسیله ای برای نزدیک شدن به خداوند می دانستند.
خداوند با رد این تفکر، خالقیت و ربوبیت را مخصوص خود معرفی نمود و عبادت را هم تنها شایسته ذات خود دانست. در چنین فضایی، فرمان سجده برای خداوند معنای ویژه ای پیدا می کند؛ انسان با این عمل در عمل شرک را کنار می گذارد، پیشانی بر خاک می گذارد و اعلام می کند که تنها در مقابل خدای یگانه سر فرود می آورد.
از این منظر، سجده نه تنها یک عمل عبادی، بلکه جلوه ای عملی از توحید است؛ عملی که روح یکتاپرستی را در وجود انسان و جامعه تقویت می کند.
دعوت قرآن به تفکر و رسیدن به حقیقت
خداوند در این سوره ها و آیات دیگر قرآن، انسان را به اندیشیدن و تدبر در نشانه های الهی و آفریده های وی دعوت می کند. هدف آنست که انسان با نگاهی واقعی و به دور از تعصب و تقلید کورکورانه، جهان را بررسی کند و در جست وجوی حقیقت باشد.
اگر انسان با چنین مروری بر جهان بنگرد، درمی یابد که خالق هستی و آفریدگار آن یکی است. بنابراین، دل و روی خودرا تنها متوجه او می کند، فقط او را می پرستد و تنها از او یاری می طلبد.
ماجرای سجده مشرکان هنگام تلاوت سوره نجم
در تاریخ نقل شده است که هنگامی که پیامبر اسلام(صلی الله ضد وآله) سوره نجم را تلاوت می کردند، آیات این سوره چنان در دل شنوندگان اثر گذاشت که وقتی پیامبر(ص) به آیه سجده رسیدند، همه حاضران، چه مؤمنان و چه مشرکان، به سجده افتادند.
در این میان، تنها «ولید بن مغیره» نتوانست خم شود؛ بدین جهت مشتی خاک برداشت و پیشانی خودرا روی آن گذاشت.[4]
این ماجرا نشان داده است که آیات قرآن حتی در فضای سنگین شرک هم می توانستند چنان اثری بر دل انسان ها بگذارند که آنان را به خضوع وادار کنند.
سجده؛ مبارزه با تکبر درونی
یکی از حکمت های مهم سجده در مقابل خداوند، از بین بردن تکبر از وجود انسان است. کسی که در مقابل آفریدگار سجده می کند و شریف ترین بخش بدن خود، یعنی پیشانی را بر خاک می گذارد، در واقع بالاترین مرتبه تواضع و اخلاص را به نمایش می گذارد.
چنین انسانی آمادگی بیشتری دارد که فرمان خداوند را قبول کند و در مقابل دستورات الهی چون وچرا نکند. در مقابل، تکبر می تواند انسان را به نافرمانی از خداوند بکشاند.
نمونه روشن این حقیقت، داستان شیطان است. هنگامی که خداوند فرمان سجده بر آدم(علیه السلام) را صادر کرد، شیطان به علت تکبر از اجرای فرمان الهی سر باز زد. همین سرکشی سبب شد از درگاه خداوند رانده شود و مستحق عذاب الهی گردد.
در مقابل، فرشتگان فرمان خداوند را اطاعت کردند و بازهم در جایگاه قرب الهی باقی ماندند.
این حقیقت، اختصاصی به داستان آدم و شیطان ندارد؛ بلکه یک سنت همیشگی است که تا قیامت ادامه خواهد داشت: کسانیکه در مقابل فرمان خداوند سرکشی می کنند، در معرض قهر و عذاب الهی قرار می گیرند و آنان که فرمان او را می پذیرند و در برابرش خضوع می کنند، مشمول رحمت لایتناهی الهی خواهند شد و رضایت خداوند را به دست خواهند آورد.
بنابراین، سجده در آیات عزائم، افزون بر آن که یک فرمان عبادی و الهی است، انسان را به توحید، خضوع، اخلاص و دوری از تکبر دعوت می کند؛ سجده ای که در ظاهر، فرود آوردن پیشانی بر خاک است، اما در باطن می تواند نشانه اوج بندگی و تسلیم در مقابل آفریدگار باشد.
پی نوشت ها
[1]. صدوق، خصال، ترجمه آیت الله کمره ای، تهران، انتشارات کتابچی، چاپ چهارم، ۱۳۷۶ قمری، ج۱، ص۲۳۱.
[2]. مؤمنون/۱۴.
[3]. غافر/۵۷.
[4]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۷۱، ج۲۲، ص۵۷۶.
بطور خلاصه خداوند در جای دیگری، آفرینش آسمان ها و زمین را عظیم تر از آفرینش انسان معرفی کرده و می فرماید: لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ [3] یعنی: همانا آفرینش آسمان ها و زمین از آفرینش انسان ها بزرگ تر است، ولی بیشتر مردم نمی دانند. وقتی انسان در فضای این آیات و مضامین آنها تأمل می کند، به عظمت لایتناهی خداوند پی می برد؛ تدبیر او را در سراسر عالم مشاهده می کند، همه موجودات را وابسته به لطف و اراده او می یابد و درمی یابد که سر انجام همه چیز به طرف او بازمی گردد. داستان سجده مشرکان هنگام تلاوت سوره نجم در تاریخ نقل شده است که هنگامی که پیامبر اسلام(صلی ا... ضد وآله) سوره نجم را تلاوت می کردند، آیات این سوره چنان در دل شنوندگان اثر گذاشت که وقتی پیامبر(ص) به آیه سجده رسیدند، همه حاضران، چه مؤمنان و چه مشرکان، به سجده افتادند.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب