نسخه اهل بیت(ع) برای وحدت مسلمانان از مدارا تا رویارویی با تفرقه
عطر حرم: وحدت اسلامی در مکتب اهل بیت(ع) تنها یک شعار نیست؛ از ادای امانت و خوش رفتاری با دیگر مسلمانان تا میانجی گری برای خاتمه دادن به اختلاف ها، روایات این مکتب راهکارهایی عملی برای حفظ همبستگی امت اسلامی ارایه می کنند. راهکارهایی که بر چهار محور مشترک، یعنی توحید، نبوت پیامبر(ص)، قرآن کریم و قبله واحد استوارند و پرهیز از توهین، ستیزه جویی و تفرقه افکنی را لازمه همبستگی مسلمانان می دانند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، روایات خاندان علیهم السلام، وحدت مسلمانان را نه فقط یک اصل اعتقادی، بلکه ضرورتی عملی برای حفظ همبستگی امت اسلامی می دانند. اشتراک در توحید، نبوت پیامبر اکرم(ص)، قرآن کریم و قبله واحد، پایه های این همبستگی را شکل می دهد و مؤلفه هایی همچون مدارا با مخالفان، رعایت حقوق سایر مسلمانان، اصلاح اختلاف ها، پرهیز از جدال و توجه به احکام تقیه، راهکارهایی برای پاسداری از این وحدت به شمار می روند. بررسی آموزه های قرآنی و روایی نشان میدهد که مکتب اهل بیت(ع)، ضمن تاکید بر حفظ هویت اعتقادی، بر ضرورت همزیستی مسالمت آمیز و پیشگیری از گسست در جامعه اسلامی نیز تاکید دارد.
وحدت اسلامی در نگاه قرآن و اهل بیت(ع)
وحدت و همبستگی امت اسلامی از آموزه های اساسی قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم(ص) و خاندان علیهم السلام است. در منابع روایی شیعه، این مورد جایگاهی برجسته دارد و از یک سو بر مبانی اعتقادی مشترک مسلمانان تکیه می کند و از طرفی، آنان را به رعایت الزامات عملی همبستگی و پرهیز از رفتارهای تفرقه انگیز فرامی خواند.
اهل بیت(ع) با تکیه بر قرآن و سنت پیامبر(ص)، همواره بر حفظ پیوندهای دینی مسلمانان و پیشگیری از گسترش اختلاف ها تاکید داشته اند. از این منظر، وحدت اسلامی فقط یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه مسئولیتی اجتماعی و دینی است که در رفتار فردی، روابط میان مذاهب و مواجهه با اختلاف های درون جامعه اسلامی نمود پیدا می کند.
در این چارچوب، می توان مبانی و مؤلفه های وحدت را در دو بخش بررسی کرد: نخست، اشتراکات اعتقادی که زیربنای همبستگی مسلمانان را می سازند و دوم، راهکارهای عملی که به حفظ این همبستگی و کاهش زمینه های اختلاف کمک می کنند.
وحدت مسلمانان به چه معناست؟
وحدت اسلامی به مفهوم همبستگی مسلمانان بر پایه مشترکات اعتقادی و عملی، همراه با احترام متقابل و همکاری در مسایل مشترک است. این مفهوم یکی از محورهای اصلی تقریب مذاهب اسلامی به شمار می رود؛ با این توضیح که وحدت به مفهوم حذف تفاوت های مذهبی یا یکسان سازی همه دیدگاه ها نیست، بلکه بر امکان همزیستی، همکاری و حفظ پیوندهای برادری در کنار تفاوت های اعتقادی و فقهی تاکید دارد.
در نگاه شیعه، ضرورت حفظ وحدت مسلمانان با آموزه های اخلاقی اسلام و سفارش های اهل بیت(ع) درباره ی رفتار نیکو با دیگر مسلمانان پیوندی عمیق دارد. بر همین اساس، اختلاف در بعضی برداشت ها و دیدگاه های مذهبی نباید به قطع روابط اجتماعی، تضییع حقوق دیگران یا تضعیف همبستگی امت اسلامی منجر شود. (۱)
در بیانات رهبر شهید، امام خامنه ای، نیز وحدت اسلامی در دو محور مورد توجه قرار گرفته است: همکاری مذاهب اسلامی در مقابل دشمنان اسلام و سعی برای نزدیک شدن دیدگاه ها و افزایش تفاهم میان مذاهب. (۲)
مبانی اعتقادی وحدت اسلامی
۱. توحید؛ بنیادی ترین نقطه اشتراک مسلمانان
اعتقاد به خدای یگانه، اصلی ترین پایه وحدت در اسلام و محور مشترک نظام اعتقادی مسلمانان است. قرآن کریم در آیه ۶۴ سوره آل عمران، دعوت به پرستش خدای یگانه و دوری از شرک را مبنای گفت و گو با اهل کتاب معرفی می کند:
«قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَبَیْنَکُمْ أَلّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئًا...»
بر اساس این آیه، دعوت به توحید می تواند نقطه شروع تفاهم و گفت و گو میان پیروان ادیان باشد. این اشتراک در بین مسلمانان اهمیت بیشتری دارد؛ برای اینکه شیعه و اهل سنت اصولا اعتقاد به خدای یگانه و پذیرش شهادتین، یعنی «لا إله إلا ا...، محمد رسول الله»، اشتراک دارند. این اشتراک، مبنای تعلق آنان به امت اسلامی و تشکیل پیوندهای برادری میان آن هاست. (۳ و ۴)
امام علی(ع) نیز دین الهی را محور برادری مسلمانان معرفی می کنند و می فرمایند:
«وَإِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَی دِینِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَیْنَکُمْ إِلَّا خُبْثُ السَّرَائِرِ وَسُوءُ الضَّمَائِرِ»
یعنی: شما بر مبنای دین خدا برادر یکدیگرید و آن چه شما را از هم جدا کرده، آلودگی درون ها و نادرستی نیت هاست. (۵)
این بیان نشان میدهد که پیوند دینی مسلمانان باید بر اختلاف ها و کدورت های فردی غلبه داشته باشد. به این دلیل، اختلاف های مذهبی نباید اصل مشترک برادری اسلامی را به حاشیه براند.
۲. نبوت پیامبر اکرم(ص)؛ محور مشترک امت اسلامی
اعتقاد به نبوت حضرت محمد(ص) و پذیرش جایگاه ایشان به عنوان آخرین پیامبر الهی، از مهم ترین اشتراکات اعتقادی شیعه و اهل سنت است. مسلمانان، قرآن کریم را کتاب آسمانی پیامبر(ص) می دانند و بر ضرورت توجه به تعالیم ایشان تاکید دارند. از این منظر، سنت نبوی می تواند مبنایی مشترک برای تقویت همبستگی و حل اختلاف ها باشد.
قرآن کریم در آیه هفتم سوره حشر، مسلمانان را به پذیرش دستورات پیامبر(ص) و پرهیز از آن چه ایشان نهی کرده اند، دعوت می کند:
«وَما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ»
همچنین در آیه ۵۹ سوره نساء، راه مواجهه با اختلاف ها را برگشت به خداوند و پیامبر(ص) معرفی می کند:
«فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا»
بر این اساس، رجوع به منابع دینی و توجه به تعالیم پیامبر(ص) از راهکارهای مهم برای مدیریت اختلاف ها و پیشگیری از تبدیل آنها به نزاع های فرساینده است. (۶ و ۷)
امام علی(ع) نیز در خطبه نخست نهج البلاغه، وضعیت جامعه قبل از بعثت را با پراکندگی، کینه های قبیله ای و اختلاف توصیف می کنند و بعثت پیامبر اکرم(ص) را عاملی برای دگرگونی این وضعیت و ایجاد پیوند میان مردم می دانند. (۸)
۳. قرآن کریم؛ محور مشترک هدایت و همبستگی
قرآن کریم در بین مسلمانان جایگاهی محوری دارد و مهم ترین منبع مشترک آنان در حوزه اعتقادات و تشریع اسلامی محسوب می شود. شیعه و اهل سنت، قرآن را کلام خداوند و کتاب آسمانی پیامبر اکرم(ص) می دانند و در استدلال های دینی خود به آن استناد می کنند. همین جایگاه مشترک، ظرفیت مهمی برای گفت و گو و تقویت وحدت اسلامی فراهم می آورد.
قرآن کریم در آیه ۱۰۳ سوره آل عمران، مسلمانان را به چنگ زدن همگانی به ریسمان الهی و پرهیز از پراکندگی فرا می خواند:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا...»
این آیه، اتحاد و همدلی را نعمتی الهی معرفی می کند و به مسلمانان یادآور می شود که پیوندهای مشترک دینی می توانند دشمنی ها و کدورت ها را به برادری تبدیل کنند. در بعضی روایات نیز «حبل الله» به قرآن کریم تفسیر شده است. (۹ و ۱۰)
از این منظر، تمسک به قرآن تنها به مفهوم استناد لفظی به آیات نیست، بلکه توجه به پیام های اخلاقی و اجتماعی آن، بخصوص دعوت به همبستگی، عدالت و پرهیز از تفرقه را نیز دربرمی گیرد.
۴. قبله واحد؛ نماد عملی وحدت مسلمانان
کعبه و قبله واحد مسلمانان، از جلوه های آشکار وحدت اسلامی است. مسلمانان در سرتاسر جهان هنگام نماز رو به یک قبله می ایستند و در مراسم حج نیز گرد خانه خدا طواف می کنند. این اشتراک عبادی، فارغ از تفاوت های مذهبی، نمادی از تعلق به یک امت و برخورداری از جهت گیری مشترک در عبادت است.
امام علی(ع) در توصیف جایگاه کعبه می فرمایند:
«جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی لِلْإِسْلَامِ عَلَمًا»
یعنی خداوند متعال کعبه را نشانه و پرچم اسلام قرار داده است. (۱۱)
افزون بر قبله واحد، نماز جماعت، نماز جمعه، نماز عید و مراسم حج نیز فرصت هایی برای تقویت روابط اجتماعی، افزایش شناخت متقابل و تحکیم همبستگی مسلمانان فراهم می کنند. حج بخصوص با گردهم آوردن مسلمانان از سرزمین های مختلف، زمینه ارتباط و همدلی میان آنان را گسترش می دهد.
امام علی(ع) درباره ی فلسفه حج، بر تقویت دین تاکید می کنند. (۱۲) بنابراین، قبله واحد و مناسک عبادی مشترک را می توان از مهم ترین جلوه های عملی وحدت اسلامی دانست؛ جلوه هایی که ظرفیت تقویت برادری و همبستگی امت را دارند. (۱۳)
راهکارهای روایی برای حفظ وحدت اسلامی
در کنار مبانی اعتقادی، روایات اهل بیت(ع) بر مجموعه ای از رفتارها و شیوه های عملی تاکید دارند که می توانند از تشدید اختلاف ها جلوگیری نمایند و روابط میان مسلمانان را بهبود بخشند. رعایت تقیه در شرایط مقرر، مدارا با مخالفان، معاشرت نیکو با سایر مسلمانان، اصلاح اختلاف ها و پرهیز از جدال و تفرقه افکنی، از مهم ترین این مؤلفه هاست.
۱. تقیه؛ راهکاری برای حفظ جان و پیشگیری از فتنه
تقیه از موضوعات مهم در منابع روایی شیعه است که در شرایط خاص، با هدف حفظ جان، پیشگیری از لطمه و جلوگیری از دستاوردهای خطرناک درگیری ها مطرح گردیده است. در بعضی موقعیت های پرتنش، این اصل می تواند از تشدید اختلاف ها و ریخته شدن خون مسلمانان پیشگیری کند.
در کتاب های روایی شیعه، باب هایی مستقل به موضوع تقیه اختصاص یافته است؛ همچون در کتاب الکافی، بابی با عنوان «التقیة» آمده و در وسائل الشیعه نیز روایاتی درباره ی وجوب تقیه در شرایط خوف نقل شده است. (۱۴ و ۱۵)
بر این اساس، تقیه را باید در قالب شرایط و احکام شرعی آن فهمید؛ اصلی که ناظر به موقعیت های خاص است و نباید آنرا به مفهوم تأیید اختلاف افکنی یا نادیده گرفتن همیشگی تفاوت های اعتقادی دانست.
۲. مدارا با مخالفان؛ پرهیز از تشدید اختلاف های مذهبی
مدارا و نرم خویی از راهکارهای مهم برای مدیریت اختلاف های فکری و مذهبی است. در آموزه های اهل بیت(ع)، حفظ ارتباط با دیگران و پرهیز از رفتارهای تحریک آمیز، حتی در رویارویی با مخالفان، مورد توجه قرار گرفته است.
در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، بخشی با عنوان «مداراة النواصب» آمده است که به موضوع مدارا با دشمنان اهل بیت(ع) می پردازد. (۱۶) این عنوان، اهمیت بررسی نگاههای روایی به مدارا را نشان می دهد؛ هرچند برای داوری درباره ی دامنه و شرایط این حکم، باید متن روایات و اعتبار سندی آنها نیز بررسی شود.
در سطح روابط میان مذاهب اسلامی، مدارا به مفهوم کنارگذاشتن باورهای اعتقادی نیست؛ بلکه به مفهوم پرهیز از توهین، تحقیر و درگیری های غیرضروری و فراهم کردن زمینه همزیستی مسالمت آمیز است.
رفتار امام علی(ع) در دوره بعد از رحلت پیامبر(ص) نیز در منابع شیعی با تکیه بر ملاحظات مربوط به حفظ اسلام و پیشگیری از گسست جامعه اسلامی بررسی شده است. (۱۷) این رویکرد، ضرورت توجه به دستاوردهای اجتماعی و دینی اختلاف ها را یادآوری می کند.
۳. معاشرت نیکو با سایر مسلمانان؛ از ادای امانت تا حضور در مساجد
یکی از روشن ترین جلوه های عملی وحدت در روایات اهل بیت(ع)، سفارش به رفتار شایسته با عموم مسلمانان، همچون اهل سنت، است. این آموزه نشان میدهد که تفاوت های اعتقادی نباید بهانه ای برای تضییع حقوق دیگران یا قطع روابط اجتماعی باشد.
شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه، بابی را به ضرورت معاشرت با مردم، همچون اهل سنت، مختص کرده است. در عنوان این باب، رفتارهایی مانند ادای امانت، شهادت دادن به حق، راست گویی، عیادت بیماران، شرکت در تشییع جنازه ها، خوش رفتاری با همسایگان و حضور در مساجد مورد توجه قرار گرفته است. (۱۸)
در داستانی از معاویة بن وهب آمده است که وی از امام صادق(ع) درباره ی چگونگی رفتار شیعیان با کسانی پرسید که با آنان معاشرت دارند، اما در اعتقادات با آنها هم نظر نیستند. امام(ع) در پاسخ، شیعیان را به الگوگرفتن از امامان خود فراخواندند و فرمودند:
«تَنْظُرُونَ إِلَی أَئِمَّتِکُمُ الَّذِینَ تَقْتَدُونَ بِهِمْ فَتَصْنَعُونَ مَا یَصْنَعُونَ، فَوَاللَّهِ إِنَّهُمْ لَیَعُودُونَ مَرْضَاهُمْ وَیَشْهَدُونَ جَنَائِزَهُمْ وَیُقِیمُونَ الشَّهَادَةَ لَهُمْ وَعَلَیْهِمْ وَیُؤَدُّونَ الْأَمَانَةَ إِلَیْهِمْ»
مضمون روایت اینست که شیعیان باید به رفتار امامان خود اقتدا کنند؛ امامانی که بیماران دیگران را عیادت می کنند، در تشییع جنازه های آنان حاضر می شوند، به سود و زیان آنان شهادت می دهند و امانت هایشان را بازمی گردانند. (۱۹)
این روایت، مسئولیت اخلاقی مسلمانان در مقابل یکدیگر را فراتر از اختلاف های مذهبی می داند. بر این اساس، صداقت، امانت داری، رعایت حقوق اجتماعی و حضور در مناسبات عمومی مسلمانان، از ابزارهای مؤثر برای تقویت اعتماد و همبستگی میان آنان است.
۴. اصلاح ذات البین؛ سعی برای آشتی بر پایه عدالت
اصلاح ذات البین و میانجی گری برای خاتمه دادن به اختلاف ها، از مهم ترین آموزه های قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) است. قرآن در آیه ۹ سوره حجرات، مسلمانان را در صورت درگیری میان دو گروه مؤمن، به اصلاح روابط و برقراری صلح عادلانه دعوت می کند:
«وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَیٰ فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّیٰ تَفِیءَ إِلَیٰ أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»
این آیه نشان میدهد که حفظ وحدت به مفهوم نادیده گرفتن ظلم و تجاوز نیست؛ بلکه اصلاح اختلاف ها باید با رعایت عدالت و پیشگیری از تعدی همراه باشد.
در داستانی از امام صادق(ع) آمده است:
«صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحُ بَیْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَتَقَارُبُ بَیْنِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا»
یعنی از صدقه هایی که خداوند دوست دارد، اصلاح روابط مردم در هنگام بروز فساد و اختلاف و نزدیک کردن آنان به یکدیگر بعد از دوری است. (۲۰)
همچنین در داستانی از پیامبر اکرم(ص)، که امام علی(ع) نقل کرده اند، اصلاح روابط میان مردم برتر از خیلی از نمازها و روزه های مستحبی دانسته شده است:
«صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَالصِّیَامِ» (۲۱)
اهمیت این آموزه به اختلاف های فردی محدود نمی گردد. هر اقدامی که به کاهش کدورت ها، گفت و گو میان گروههای مسلمان و حل منصفانه اختلاف های مذهبی کمک نماید، می تواند در قالب اصلاح ذات البین قرار گیرد.
۵. پرهیز از نزاع، جدال و تفرقه افکنی
در آموزه های دینی، اختلاف نظر به خودی خود به مفهوم دشمنی نیست؛ اما هنگامی که گفت و گو به ستیزه جویی، توهین، تحقیر و کینه ورزی تبدیل گردد، می تواند زمینه ساز تضعیف روابط میان مسلمانان باشد. از همین رو، قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) نسبت به رفتارهایی که اختلاف ها را تشدید می کنند، هشدار داده اند.
قرآن کریم در آیه ۱۰۸ سوره انعام می فرماید:
«وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ»
بر اساس این آیه، حتی در رویارویی با باورهای نادرست نیز نباید به رفتارهایی روی آورد که به توهین متقابل و دستاوردهای مخرب تر منجر می شود. این اصل، در روابط میان مسلمانان نیز اهمیت دارد؛ برای اینکه اهانت به مقدسات و باورهای یکدیگر می تواند زمینه کینه ورزی و افزایش شکاف های مذهبی را فراهم آورد. (۲۲)
در روایات نیز از «مراء» و «خصومت»؛ یعنی مجادله و ستیزه جویی، به شدت نهی شده است. امام صادق(ع) از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کنند:
«إِیَّاکُمْ وَالْمِرَاءَ وَالْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوَانِ وَیَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ»
مضمون روایت اینست که از مجادله و ستیزه جویی بپرهیزید؛ برای اینکه این دو، دل ها را نسبت به برادران بیمار می کنند و زمینه نفاق را به وجود می آورند. (۲۳)
در روایت دیگری نیز از خصومت به عنوان عاملی برای مشغول شدن دل، پیدایش نفاق و تشکیل کینه ها یاد شده است. (۲۴)
بر این اساس، گفت و گوی علمی و بیان محترمانه دیدگاه ها را باید از جدال بی ثمر و تفرقه افکنانه جدا کرد. نقد مستدل و اختلاف نظر علمی، در صورت رعایت اخلاق و احترام متقابل، لزوماً به وحدت لطمه نمی زند؛ آن چه همبستگی مسلمانان را تهدید می کند، تبدیل اختلاف ها به دشمنی، توهین و رفتارهای تخریبی است.
جمع بندی؛ وحدت با حفظ هویت اعتقادی و رعایت حقوق مسلمانان
بررسی آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) نشان میدهد که وحدت اسلامی بر دو دسته مؤلفه استوار است: نخست، مبانی اعتقادی مشترک میان مسلمانان و دوم، رفتارهای عملی برای حفظ همبستگی و مدیریت اختلاف ها.
در بخش نخست، توحید، نبوت پیامبر اکرم(ص)، قرآن کریم و قبله واحد، چهار محور اصلی اشتراک مسلمانان به شمار می روند. این مشترکات، زمینه تعلق به امت اسلامی و تقویت پیوندهای برادری را فراهم می کنند.
در بخش دوم، رعایت تقیه در شرایط مقرر شرعی، مدارا با مخالفان، معاشرت نیکو با سایر مسلمانان، ادای امانت، رعایت حقوق اجتماعی، اصلاح ذات البین بر پایه عدالت و پرهیز از جدال و تفرقه افکنی، از مهم ترین راهکارهای حفظ وحدت در آموزه های دینی هستند.
مجموع این آموزه ها نشان میدهد که در مکتب اهل بیت(ع)، حفظ هویت اعتقادی و پایبندی به باورهای مذهبی با رعایت حقوق دیگر مسلمانان و سعی برای همبستگی امت اسلامی قابل جمع است. وحدت اسلامی نیز زمانی به مفهوم واقعی خود نزدیک می شود که از سطح شعار فراتر رود و در رفتار روزمره، روابط اجتماعی، گفت وگوهای مذهبی و سعی برای حل اختلاف ها نمود پیدا کند.
منابع و پی نوشت ها
۱. ویکی شیعه، مدخل مربوط به وحدت اسلامی: https: //fa.wikishia.net/view
۲. بیانات امام خامنه ای در دیدار شرکت کنندگان کنفرانس وحدت اسلامی، ۲۴ مهر ۱۳۶۸.
۳. قرآن کریم، سوره آل عمران، آیه ۶۴.
۴. سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، چاپ سوم، قم: دفتر نشر اسلامی، ۱۴۲۶ق، ج ۱، ص ۲۷۳.
۵. محمد بن حسین شریف رضی، نهج البلاغه، مطالعه صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق، خطبه ۱۱۳، ص ۱۶۸.
۶. قرآن کریم، سوره حشر، آیه ۷.
۷. قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۵۹.
۸. شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱، ص ۴۴.
۹. قرآن کریم، سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.
۱۰. محمد بن علی ابن بابویه، شیخ صدوق، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق، ص ۱۳۲.
۱۱. شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱، ص ۴۵.
۱۲. همان، حکمت ۲۵۲، ص ۵۱۲.
۱۳. محمدهادی فلاح زاده و راضیه علی اکبری، «بررسی مبانی معرفتی وحدت امت اسلامی در آیات و روایات»، اندیشه تقریب، ۱۶ اسفند ۱۳۹۳.
۱۴. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص ۲۱۷.
۱۵. محمد بن حسن حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسایل الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق، ج ۱۶، ص ۲۰۳.
۱۶. حسن بن علی، امام حسن عسکری(ع)، التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری(ع)، قم: مدرسة الإمام المهدی(عج)، ۱۴۰۹ق، ص ۳۵۴.
۱۷. شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه ۳، ص ۴۸.
۱۸. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۲، ص ۵.
۱۹. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۰۰؛ همینطور نک: حر عاملی، وسائل الشیعة، باب مربوط به معاشرت با عموم مسلمانان.
۲۰. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۲۰۹.
۲۱. شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۴۷، ص ۴۲۱.
۲۲. قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۰۸.
۲۳. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۰۰.
۲۴. همان، ج ۲، ص ۳۰۱.
مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی
منبع: atreharam.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب