سیره پیامبر(ص) در مهار اختلاف از حل منازعات تا تقویت انسجام اجتماعی
به گزارش عطر حرم، سیره پیامبر اکرم(ص) نشان میدهد که ایجاد انسجام اجتماعی، حل اختلاف ها و مواجهه با تفرقه افکنی از اصول بنیادین جامعه اسلامی است؛ اصلی که از ماجرای داوری در رابطه با نصب حجرالاسود قبل از بعثت تا تاکید بر برادری میان مسلمانان و واکنش جدی با اختلاف افکنان، در رفتار و گفتار ایشان جلوه گر شد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پیامبر اکرم(ص) قبل از بعثت با تدبیری هوشمندانه مانع درگیری قبایل قریش شدند و بعد از بعثت هم با تقویت پیمان برادری و نکوهش تعصبات جاهلی، برای تحکیم همبستگی مسلمانان تلاش کردند؛ سیره ای که ضرورت مواجهه با اختلاف افکنی را بعنوان یک مسئولیت اجتماعی برجسته می کند.
بنابر روایت ایکنا، حجت الاسلام علیرضا قبادی، جامعه شناس و کارشناس دینی، در مجموعه «درس هایی از زندگی پیامبر(ص)» با موضوع «نکوهش اختلاف افکنان»، به بررسی ابعاد کمتر مورد توجه سیره پیامبر اکرم(ص) در ایجاد همگرایی و مواجهه با اختلاف افکنی پرداخته است. آن چه در ادامه می آید، بازخوانی این آموزه نبوی و اهمیت آن در روابط اجتماعی امروز است.
یکی از خاصیت های برجسته پیامبر اکرم(ص)، توانایی ایشان در ایجاد همگرایی، برطرف نمودن تعارض ها و ممانعت از گسترش اختلاف بود؛ خاصیت مهمی که مسلمانان، با وجود تأکیدهای فراوان بر آن در سیره نبوی، همواره در عمل به آن پایبند نبوده اند. این رویکرد حتی قبل از بعثت هم در رفتار پیامبر(ص) آشکار بود و داستان حل اختلاف قبایل قریش بر سر نصب حجرالاسود، نمونه ای روشن از آن به حساب می آید.
هنگامی که قبایل قریش تصمیم گرفتند دیوارهای صدمه دیده کعبه را بازسازی کنند، عملیات تعمیر بنا با موفقیت به پایان رسید؛ اما اختلاف بر سر این که افتخار نصب حجرالاسود نصیب کدام قبیله شود، به بحرانی جدی تبدیل شد. شدت اختلاف به اندازه ای بود که یکی از قبایل، تشتی پر از خون آورد تا مانع واگذاری این افتخار به دیگران شود؛ اقدامی که خطر درگیری و خون ریزی را افزایش می داد.
در چنین شرایطی، یکی از بزرگان قریش برای ممانعت از نزاع پیشنهاد کرد که قبایل، اولین فردی را که وارد مسجدالحرام می شود، به داوری قبول کنند. این پیشنهاد با موافقت آنان مواجه شد و محمد(ص) اولین فردی بود که وارد مسجدالحرام شد. بعد از آگاهی از موضوع اختلاف، ایشان پارچه ای طلب کردند و حجرالاسود را در بین آن قرار دادند. سپس از سران قبایل خواستند هر یک گوشه ای از پارچه را بگیرند و آنرا بلند کنند. در مرحله پایانی، خود پیامبر(ص) حجرالاسود را در جایگاهش قرار دادند. این تدبیر، ضمن فراهم کردن زمینه مشارکت قبایل در این افتخار، به اختلاف تمام کرد و مانع بحرانی شد که می توانست به درگیری خونین بینجامد.
برادری؛ بنیان همبستگی در جامعه اسلامی
پس از بعثت هم پیامبر اکرم(ص) با تأکید بر آموزه های قرآن کریم، برای ایجاد پیوندی عمیق میان مسلمانان و گسترش فرهنگ برادری در جامعه تلاش کردند. آیه ۱۰۳ سوره آل عمران به این تحول اشاره دارد؛ آنجا که خداوند، الفت میان دل ها را نعمتی الهی معرفی می کند که دشمنی های گذشته را به برادری تبدیل کرد.
ایجاد پیمان برادری میان قبایل اوس و خزرج، از نمونه های برجسته این رویکرد بود. این دو قبیله، بنا بر گزارشهای تاریخی، سالیان طولانی با یکدیگر دشمنی داشتند؛ اما با گسترش اسلام و تلاش پیامبر(ص)، زمینه همزیستی و همبستگی میان آنان برقرار شد. همینطور برقراری پیمان اخوت میان مهاجران و انصار، نمونه دیگری از اقدامات پیامبر(ص) برای تقویت پیوندهای اجتماعی و عبور از مرزبندی های پیشین بود.
با این حال، اهتمام پیامبر(ص) به وحدت و برادری، فقط به ایجاد پیوند میان مسلمانان محدود نمی شد؛ ایشان در مقابل رفتارهایی که این همبستگی را تهدید می کرد هم موضع می گرفتند و اختلاف افکنی را ناسازگار با تعالیم اسلامی می دانستند.
هشدار پیامبر(ص) درباره ی برگشت به تعصبات جاهلی
یکی از نمونه های مهم برخورد پیامبر(ص) با اختلاف افکنی، به ماجرایی بعد از غزوه بنی مصطلق بازمی گردد. در جریان این واقعه، دو نفر از مهاجران و انصار بر سر برداشت آب از چاهی کم آب با یکدیگر درگیر شدند. اختلاف آن دو به سرعت از سطح یک مشاجره فردی فراتر رفت؛ هر یک، افراد قبیله خودرا به حمایت فراخواند و درنتیجه، تنش میان مهاجران و انصار اوج گرفت.
با گسترش درگیری، برخی افراد و منافقان هم بر آتش اختلاف دمیدند و نزاعی که می توانست با گفتگو و حل وفصل ساده پایان یابد، به تهدیدی برای همبستگی جامعه اسلامی تبدیل شد. این اتفاق، نه تنها خطر صدمه رساندن به افراد درگیر را به دنبال داشت، بلکه می توانست موفقیتهای پیامبر(ص) در ایجاد برادری و همگرایی میان مسلمانان را هم تضعیف کند.
پیامبر اکرم(ص) بعد از اطلاع از ماجرا، برای پایان دادن به نزاع اقدام نمودند. بنا بر گزارشهای تاریخی، ایشان از شدت ناراحتی، آن محل را به مقصد مدینه ترک کردند و در سخنانی، شیوه رفتار اختلاف افکنان را نکوهش کردند. در بعضی نقل ها، این رفتار بعنوان برگشت به تعصبات دوران جاهلیت توصیف شده است؛ تعصباتی که افراد را بجای پایبندی به پیوند دینی و مصالح جمعی، به حمایت کورکورانه از گروه و قبیله خود فرامی خواند.
مضمون این هشدار آن بود که مسلمانان نباید اجازه دهند تعلقات قبیله ای و گروهی، برادری دینی آنان را تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، هر دعوت و رفتاری که به تشدید دشمنی و تفرقه میان مسلمانان بینجامد، با روح تعالیم توحیدی و اهداف جامعه اسلامی ناسازگار است.
ضرورت بازخوانی آموزه وحدت در جامعه امروز
آنچه از سیره و سخنان پیامبر اکرم(ص) درباره ی اختلاف افکنی به دست می آید، به یک واقعه تاریخی یا نوع خاصی از نزاع محدود نیست؛ بلکه می توان این آموزه را در رویارویی با شکل های متعدد اختلاف افکنی در جامعه به کار گرفت. از این منظر، اختلاف نظر به خودی خود به معنای تفرقه نیست؛ مساله زمانی شکل می گیرد که تعصبات گروهی، تحریک احساسات، تخریب متقابل و دامن زدن به دشمنی، امکان گفتگو و همکاری اجتماعی را از میان ببرد.
با توجه به جایگاه وحدت در سیره پیامبر(ص) و نتایج مخرب تفرقه افکنی، ضروریست افراد، نهادها و سازمان های اجتماعی برای تقویت همگرایی و پیش گیری از تشدید اختلاف ها، راهکارهای مؤثر و متناسبی درنظر بگیرند. ترویج فرهنگ گفتگو، تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی، پرهیز از دامن زدن به تعصبات و توجه به منافع مشترک، می تواند در تحقق این هدف نقش مؤثری داشته باشد.
بازخوانی سیره پیامبر اکرم(ص) در این مورد یادآور آن است که حفظ همبستگی اجتماعی، تنها با دعوت زبانی به وحدت محقق نمی شود؛ بلکه به رفتار مسئولانه، مدیریت اختلاف ها و مواجهه با جریان هایی نیاز دارد که از شکاف های اجتماعی برای بسط دشمنی بهره می گیرند. عملیاتی شدن این آموزه نبوی می تواند زمینه ساز تقویت اعتماد متقابل، تحکیم پیوندهای اجتماعی و گسترش برادری در جامعه اسلامی باشد.
بطور خلاصه شدت اختلاف به اندازه ای بود که یکی از قبایل، تشتی پر از خون آورد تا مانع واگذاری این افتخار به دیگران شود؛ اقدامی که خطر درگیری و خون ریزی را افزایش می داد. در جریان این واقعه، دو نفر از مهاجران و انصار بر سر برداشت آب از چاهی کم آب با یکدیگر درگیر شدند. از این منظر، هر دعوت و رفتاری که به تشدید دشمنی و تفرقه میان مسلمانان بینجامد، با روح تعالیم توحیدی و اهداف جامعه اسلامی ناسازگار است.
منبع: عطر حرم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب