برگشت به خویشتن شریعتی چالش برانگیزترین مفهوم تاریخ روشنفکری ایران
عطر حرم: موضوع برگشت به خویشتن در اندیشه دکتر علی شریعتی، یکی از کلیدی ترین و با این وجود چالش برانگیزترین مفاهیم در تاریخ معاصر روشنفکری دینی ایران است.
به گزارش عطر حرم به نقل از مهر، امروز سالگرد درگذشت دکتر علی شریعتی است. موضوع «بازگشت به خویشتن» در اندیشه دکتر علی شریعتی، یکی از کلیدی ترین و با این وجود چالش برانگیزترین مفاهیم در تاریخ معاصر روشنفکری دینی ایران است. این مفهوم که در دهه های ۴۰ و ۵۰ شمسی بعنوان یک استراتژی رهایی بخش عنوان شد، فقط یک دعوت نوستالژیک به گذشته نیست، بلکه تلاشی است برای بازسازی هویت انسانی و اجتماعی در مقابل هجوم استعمار فرهنگی و استحاله شخصیت ملی.
شریعتی با تأکید بر سنت های مذهبی و ابزارهای جامعه شناختی مدرن، اهتمام داشت پلی میان ایمان سنتی و آرمان های مدرن بزند. برای درک عمیق این مفهوم، باید آنرا در بستر تاریخی ظهورش و در مقایسه با پیشگامان نهضت بیداری اسلامی همچون سید جمال الدین اسدآبادی، اقبال لاهوری و متفکران سلفی نظیر سید قطب مورد واکاوی قرار داد.
در اندیشه شریعتی، «خویشتن» مفهومی چندلایه دارد. او میان «خویشتن نژادی یا خونی» و «خویشتن فرهنگی و معنوی» تفکیک قائل می شود. از نظر او، برگشت به خویشتن به معنای برگشت به گذشته های پوسیده یا تعصبات نژادی نیست، بلکه برگشت به آن هویت اصیلی است که فرد را در مقابل الیناسیون (خودباختگی) ناشی از مصرف گرایی و فرهنگ تحمیلی غرب محافظت می کند.
شریعتی معتقد بود که انسان جهان سوم، تحت تأثیر «ماشینیسم» و «آسیای فرهنگی»، گرفتار ازخودبیگانگی شده و هویت خودرا گم کرده است. بنابراین، خویشتنی که او از آن سخن می گوید، یک هویت پویا و «شدنی» است، نه یک میراث ایستا و «بودنی». او اسلام را نه بعنوان یک سنت تاریخی صرف، بلکه بعنوان یک «ایدولوژی رهایی بخش» می دید که می تواند به این خویشتن، معنا و جهت بدهد.
وقتی سخن از شباهت ها و تفاوت های شریعتی با دیگر متفکران به میان می آید، سید جمال الدین اسدآبادی بعنوان اولین حلقه این زنجیره خودنمایی می کند. شباهت شریعتی با سید جمال در «رویکرد سیاسی به دین» و «اتحاد معنوی امت اسلامی» است. هر دو معتقد بودند که دین باید از گوشه عزلت و خانقاه به کف خیابان و عرصه سیاست بیاید. اما تفاوت اساسی در اینجاست که سید جمال بیشتر بر «بیدارگری در سطح نخبگان و حکام» تمرکز داشت تا قدرت های سیاسی را مقابل استعمار متحد کند، در صورتیکه شریعتی معتقد بود تا وقتی که توده ها به خودآگاهی نرسند و فرهنگ جامعه اصلاح نشود، تغییر در راس قدرت بی فایده است. شریعتی برگشت به خویشتن را از درون فرد و از راه یک رنسانس فرهنگی شروع می کرد، اما سید جمال آنرا در چارچوب پروتستانتیسمی می دید که هدفش برگرداندن شوکت سیاسی اسلام بود.
در این میان، پیوند فکری شریعتی با علامه اقبال لاهوری عمیق تر و ساختاری تر است. شریعتی، اقبال را نمونه اعلای «روشنفکر خودآگاه» می دانست. هر دو متفکر به شدت تحت تأثیر فلسفه اگزیستانسیالیسم و مفاهیمی چون «اراده» و «شدن» بودند. اقبال بر «احیای فکر دینی» تأکید داشت و مفهوم «خودی» را بیان کرد که شباهت خیلی زیادی به «خویشتن» شریعتی دارد.
اقبال معتقد بود که شرق نباید در مقابل غرب دست بسته بماند، بلکه باید با تأکید بر پویایی درونی اسلام، خودرا بازسازی کند. شباهت دیگر آنها در نقد صوفی گری منفعلانه است؛ هر دو می خواستند عرفان را با فعالیت اجتماعی پیوند بزنند. با این وجود، تفاوت ظریفی وجود دارد: اقبال بیشتر یک فیلسوف و شاعر است که در افق های کلی اندیشه حرکت می کند، اما شریعتی یک جامعه شناس مبارز است که می خواهد این مفاهیم را به زبانی تبدیل کند که توده های مذهبی و جوانان تحصیل کرده را به حرکت درآورد. شریعتی «خودی» اقبال را در ظرف «ایدئولوژی» ریخت تا از آن «حرکت» استخراج کند.
شریعتی چه نسبتی با سید قطب دارد؟
اما بررسی تطبیقی شریعتی با سید قطب، وارد حوزه های پیچیده تری می شود. سید قطب، بعنوان یکی از نظریه پرداز های اصلی اخوان المسلمین، مفهوم «جاهلیت مدرن» را بیان کرد و برگشت به خویشتن را در چارچوب برگشت به حاکمیت مطلق الهی و نفی تمامی نظامات غیردینی تعریف نمود. در ظاهر، هر دو آنها در پی جایگزینی یک نظام دینی بجای نظام های مادی گرا بودند. هر دو منتقد جدی غرب و مدرنیته به معنای غربی آن بودند. اما تفاوت بنیادین در «روش» و «نوع نگاه به انسان» است.
اندیشه سید قطب به شکلی «سلفی گری انقلابی» ختم می شود که در آن مرزهای پررنگی میان دارالاسلام و دارالکفر وجود دارد. قطب به دنبال برگزاری یک نظام سیاسی مقتدر بود که در آن شریعت به معنای فقهی آن اجرا شود. اما شریعتی، نگاهی «هرمنوتیک» و «تاریخی» به متن داشت.
شریعتی بجای تأکید بر احکام فقهی، بر «روح مذهب» و عدالت اجتماعی تأکید می کرد. برگشت به خویشتن درنظر شریعتی، با آزادی های فردی و آگاهی طبقاتی گره خورده بود، در صورتیکه در اندیشه قطب، برگشت به خویشتن به معنای تسلیم مطلق در مقابل فرمان الهی و نفی هرگونه موجودیت بشری در مقابل خداست.
شریعتی برعکس قطب، به دیالوگ با مکاتب بشری مثل مارکسیسم و سوسیالیسم اهمیت می داد و اهتمام داشت عناصر مثبت آنها را در درون فرهنگ اسلامی بومی سازی کند، در صورتیکه قطب این مکاتب را بخشی از «جاهلیت» می دانست که باید به کلی طرد شوند.
شریعتی مفهوم «بازگشت به خویشتن» را با نظریات ضداستعماری فانون ترکیب کرد. او معتقد بود که استعمار ابتدا باید فرد را از فرهنگش تهی کند تا بتواند بر او مسلط شود (استحاله). به همین دلیل برگشت به خویشتن، یک عمل دفاعی و با این وجود تهاجمی مقابل امپریالیسم فرهنگی است. اینجاست که تفاوت او با سید قطب بیشتر نمایان می شود؛ شریعتی از ابزار جامعه شناسی مدرن برای فهم مذهب استفاده می کرد، در صورتیکه قطب مذهب را ابزاری برای نفی جامعه شناسی مدرن می خواست.
بازگشت به خویشتن در اندیشه شریعتی، مسیری است برای رسیدن به «انسان متعالی» که هم به زمین (عدالت و نان) و هم به آسمان (معنا و ایمان) توجه دارد. او میان سید جمال که به دنبال قدرت سیاسی بود، اقبال که به دنبال بیداری فلسفی بود و سید قطب که به دنبال حاکمیت دینی بود، ایستاده است.
شریعتی اهتمام کرد با تلفیق این رویکردها، راهی بیابد که در آن مذهب بعنوان موتور محرک تغییرات اجتماعی عمل کند. او می خواست «خویشتنی» بسازد که نه در گذشته منجمد شده و نه در غرب حل شده است، بلکه انسانی است که در دنیای مدرن زندگی می کند اما ریشه در خاک فرهنگ و ایمان خود دارد. این پروژه، باوجود تمام نقدها، بازهم بعنوان یکی از جدی ترین تلاشهای فکری برای آشتی دادن هویت ملی-مذهبی با جهان امروزی شناخته می شود.
منبع: atreharam.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب