مدرنیزاسیون سطحی، فضا را بر شهرسازی ملی بست
به گزارش عطر حرم، اولین صدمه در شهرسازی، بحران هویت و یکسان سازی الزامی فضاهاست. شهرسازی سنتی، که بر پایه اقلیم، مذهب و فرهنگ شکل گرفته بود، در تندباد مدرنیزاسیون سطحی، جای خویش را به الگوی بی روح وارداتی داد.
به گزارش عطر حرم به نقل از مهر، شهر، تنها کانونِ استقرار جمعیت یا مرکزِ کارهای اقتصادی نیست؛ شهر در لایه ی عمیق تر، «ظرفِ تجلیِ تمدن» و آینه ای است که کیفیتِ حکمرانی، اولویت های فرهنگی و روحیاتِ جمعیِ یک ملت را بازتاب می دهد. در دهه های اخیر، فرآیندِ شتابانِ شهرنشینی در جوامعِ درحال توسعه، به جای آن که مهلتی برای ارتقاء کیفیتِ زندگی باشد، به دلیلِ غلبه ی «سوداگریِ زمین» و مدیریتِ نامتوازن، منتج به ایجاد کلان شهرهایی شده است که در آنها انسان در میانِ غول های بتنی و ترافیک های فرساینده گم شده است. توسعه ی شهریِ متوازن، ضرورتی است که از یک سو با اقتصادِ پایدار و از طرفی با حقوقِ شهروندی و محیط زیست پیوندی ناگسستنی دارد. برای حرکت به سمتِ نوسازیِ واقعی، باید پارادایمِ «شهر به مثابه کالا» جای خویش را به «شهر به مثابه خانه مشترک» بدهد؛ فضایی که در آن هویت، آرامش و عدالت در تار و پودِ معابر و میادین آن تنیده شده باشد.
فرسایشِ هویت در شهر های بی قواره و ضرورت بازآفرینی معنا
نخستین صدمه در شهرسازیِ معاصر، «بحرانِ هویت» و یکسان سازیِ اجباریِ فضاهاست. معماری و شهرسازیِ سنتی ما، که بر پایه ی اقلیم، مذهب و فرهنگِ محلی شکل گرفته بود، در تندبادِ مدرنیزاسیونِ سطحی، جای خویش را به الگوهای وارداتی و بی روحی داده است که هیچ پیوندی با تاریخ و جانِ شهروند ایرانی ندارد. شهرهایی که هویتِ تمدنیِ خویش را از دست می دهند، حسِ «تعلقِ خاطر» را در ساکنان شان می کُشند و فرد را به یک «عابرِ بیگانه» در وطنِ خود تبدیل می کنند. بازآفرینیِ شهری به معنایِ بازگشتِ مرتجعانه به گذشته نیست، بلکه به معنایِ استخراجِ «روحِ مکان» و تلفیقِ خلاقانه ی میراثِ تاریخی با نیازهایِ انسانِ مدرن است. شهری که در آن میدان ها، گذرها و بناهای شاخص، روایتگرِ قصه ی تمدنیِ خود باشند، اعتمادبه نفسِ جمعی را ارتقا داده و پیوند میانِ نسل ها را مستحکم می کند. نوسازیِ کالبدی بدونِ بازآفرینیِ معنایی، تنها انباشتِ سردِ مصالح است که به جایِ آرامش، اضطرابِ پنهان تولید می کند.
یکی از تلخ ترین نتایج شکافِ طبقاتی که در گزارشات پیشین به آن اشاره شد، تجلیِ آن در «جغرافیای شهر» است. تقسیمِ شهر به مناطقِ مرفه و توسعه یافته در مقابلِ حاشیه های محروم و گتوهایِ فقر، نوعی «آپارتایدِ فضایی» بوجود آورده است که خطرناک ترین تهدید برای امنیت و انسجام ملی شمرده می شود. عدالتِ فضایی به معنایِ توزیعِ متوازنِ خدماتِ عمومی، فضای سبز، مراکزِ فرهنگی و حمل ونقلِ کارآمد در تمامِ پهنه ی شهر است. وقتی کیفیتِ پیاده رو، روشناییِ معابر و دسترسی به پارک در محلاتِ پایین شهر با مناطقِ بالانشین تفاوتِ فاحش داشته باشد، بذرِ کینه و تبعیض در روانِ جامعه کاشته می شود. شهرِ انسان محور، شهری است که در آن «کودکِ فقیر» و «کودکِ غنی» از فرصت هایِ یکسانی برای تفریح و یادگیری در فضایِ عمومی برخوردار باشند. نوسازیِ شهری باید با اولویت بخشی به مناطقِ محروم و بازآفرینیِ بافت های فرسوده آغاز شود تا شهر به جایِ آن که ابزارِ جدایی باشد، به بستری برایِ «برابریِ مدنی» تبدیل گردد.
از شهر ماشین محور به شهر پیاده مدار؛ بازگشتِ آرامش به کالبدِ زیست
در دهه های گذشته، مهندسیِ شهری ما به صورت کامل در خدمتِ «خودرو» بوده است؛ عریض کردنِ اتوبان ها و ساختِ پل هایِ طبقاتی به قیمتِ تخریبِ پیاده روها و نابودیِ باغ های شهری تمام شده است. این رویکرد، شهر را به یک «پارکینگِ بزرگ» و پرسرصدا تبدیل نموده که در آن پیاده روی، گفتگو و تعاملِ انسانی به حاشیه رانده شده است. شهرِ انسان محور، اولویت را به «عابرِ پیاده» و «حمل ونقلِ عمومیِ پاک» می دهد. احیایِ پیاده راه ها و ایجادِ شبکه هایِ دوچرخه سواری، نه فقط به سلامتِ جسمی و روانیِ شهروندان کمک می نماید، بلکه باعثِ رونقِ کسب وکارهای محلی و افزایشِ امنیتِ اجتماعی می شود. حضورِ مردم در فضایِ شهر، به آن «روح» می بخشد و نظارتِ عمومی را بیشتر می کند. نوسازیِ شهری یعنی بازپس گیریِ خیابان از ماشین ها و بازگرداندنِ آن به انسان ها؛ تا شهر مجالی برایِ درنگ، تماشا و گفتگو باشد، نه فقط مسیری برایِ عبورِ سریع و عصبی از نقطه ای به نقطه ی دیگر.
در عصرِ دیجیتال، مفهومِ «شهرِ هوشمند» فراتر از نصبِ دوربین های نظارتی یا اینترنتِ مجانی در پارک هاست. هوشمندی به معنایِ استفاده از «داده ها» برای مدیریتِ بهینه ی منابع، کاهشِ مصرفِ انرژی، کنترلِ ترافیک و تسهیلِ خدماتِ دولتی است. در شهری که بر مدارِ هوشمندی می چرخد، شهروند بسادگی می تواند در تصمیم گیری هایِ محله ی خود مشارکت کند و نیازهایش را به گوشِ مدیران برساند. شفافیتِ اطلاعاتی که از طریقِ پلت فرم هایِ هوشمند حاصل می شود، رانت هایِ ناشی از «تغییرِ کاربریِ زمین» و فسادِ در شهرداری ها را به حداقل می رساند. هوشمندسازی، بازویِ اجراییِ اقتصادِ دانش بنیان در شهر است و به خلقِ فرصت هایِ شغلیِ نوین در حوزه ی خدماتِ دیجیتال کمک می نماید. اما این تکنولوژی باید در خدمتِ «انسان» باشد، نه ابزاری برایِ کنترلِگریِ افراطی؛ بگونه ای که با حفظِ حریمِ خصوصی، زندگیِ روزمره ی شهروندان را سهل تر و با کیفیت تر سازد.
بحرانِ آب و تغییراتِ اقلیمی که در گزارش هایِ پیشین واکاوی شد، در شهرها با شدتِ بیشتری خویش را نشان میدهد. فرونشستِ زمین، آلودگیِ هوا و جزایرِ گرماییِ شهری، محصولِ بی توجهی به ظرفیت هایِ محیط زیست در توسعه ی کالبدی است. شهرِ پایدار، شهری است که «تاب آور» باشد؛ یعنی در برابرِ تکانه هایِ طبیعی نظیرِ زلزله، سیل و خشکسالی، کمترین صدمه را ببیند. حفظِ قنواتِ قدیمی، توسعه ی فضاهای سبزِ متناسب با اقلیم، بازچرخانیِ آب در مقیاسِ شهری و استفاده از انرژی هایِ نو در ساختمان ها، از ضرورت هایِ نوسازیِ محیط زیست است. ما نمی توانیم به ساخت وسازهایِ بی رویه در مسیرِ مسیل ها و نابودیِ سفره هایِ زیرزمینی ادامه دهیم و انتظار داشته باشیم که شهرها در آینده قابلِ سکونت باقی بمانند. شهرسازیِ نوین باید با «اخلاقِ محیط زیست» گره بخورد تا حقِ نسل هایِ آینده بر برخورداری از هوایِ پاک و خاکِ سالم پایمال نگردد.
بزرگترین سرمایه ی یک شهر، نه بودجه هایِ دولتی، بلکه «مشارکتِ داوطلبانه ی شهروندان» است. زمانی که مدیریتِ شهری به صورتِ متمرکز و از بالا به پایین اعمال شود، مردم خویش را در برابرِ تخریبِ فضایِ عمومی یا ناهنجاری هایِ کالبدی مسئول نمی بینند. تحول در شهرسازی مستلزمِ تقویتِ نهادهایِ محلی، شوراهایِ محله و سازمان هایِ مردم نهاد است تا مردم در طراحی، اجرا و نظارت بر پروژه هایِ شهری سهیم شوند. وقتی شهروند حس کند که رای و نظرِ وی در چگونگیِ ساختِ پارکِ محله اش تاثیر گذار است، حسِ «مالکیتِ مدنی» پیدا کرده و خود به بزرگترین نگهبانِ اموالِ عمومی و محیط زیست تبدیل می شود. شهرِ موفق، شهری است که در آن میانِ «خانه» و «خیابان» گسست وجود نداشته باشد و شهروند، فضایِ عمومی را امتدادِ حریمِ خصوصیِ خود بداند. این همبستگی، زیربنایِ امنیتِ پایدار و نشاطِ اجتماعی است.
شهر به مثابه مدرسه بزرگ توسعه
اگر ما در پیِ آموزش، عدالت، اخلاق و هویت هستیم، باید بدانیم که کالبدِ شهر، معلمِ صامتِ جامعه است. شهری که در آن عدالت جاری باشد، شهروندی عادل تربیت می کند و شهری که در آن زیبایی و نظم حاکم باشد، سلیقه هنری و انضباطِ اجتماعی را بهبود می بخشد. نوسازیِ ایران از نوسازیِ محلاتِ ما آغاز می شود؛ جایی که همسایه به همسایه اعتماد کند و فضایِ عمومی، مجالی برایِ شکوفاییِ استعدادها و تعاملِ افکار باشد. گذر از شهرسازیِ سوداگرانه به سمتِ شهرهایِ انسان محور، نه فقط یک ضرورتِ فنی، بلکه یک «جهادِ تمدنی» است تا زندگی را در این سرزمینِ کهن، باکیفیت، باهویت و باکرامت سازیم. آینده ی ما در لابلایِ کوچه ها و خیابان هایی ایجاد می شود که امروز طراحی می کنیم؛ باشد که این فضاها، مهدِ پرورش نسلی سربلند و آگاه باشند.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب