جوان ایرانی و نبرد داستانها شکاف اعتماد رسانه ای در عصر آخرالزمان

جوان ایرانی و نبرد داستانها شکاف اعتماد رسانه ای در عصر آخرالزمان
عطر حرم: جوانان ایرانی بازهم با رسانه های داخلی مواجه می شوند، اما این مواجهه لزوماً به معنای اعتماد یا پذیرش روایت آنها نیست. داده های پیمایشی از شکافی حکایت دارند که ریشه آنرا باید در اعتبار رسانه، زبان ارتباطی، تجربه زیسته مخاطب و سازوکارهای شبکه های اجتماعی جست وجو کرد.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مسئله رسانه های داخلی در ایران امروز، بالاتر از آنکه به نرسیدن صدا مربوط باشد، به نشنیده ماندن معنا بازمی گردد. رسانه امکان دارد خبر را به مخاطب برساند، اما لزوماً نمی تواند او را به پذیرش چارچوب تفسیری خود قانع کند. این تمایز، بخصوص در بین نسل جوان، اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ نسلی که اخبار را از منابع گوناگون دریافت می کند، داستانهای مختلف را کنار هم می گذارد و برای فهم رویدادها الزاماً به یک مرجع خبری وفادار نمی ماند.

بنابر روایت تسنیم، شواهد پیمایشی در ایران نشان داده است فاصله میان میزان استفاده از رسانه و سطح اعتماد به آن، به الگویی قابل توجه تبدیل گشته است. در پیمایش جوانان ۱۸ تا ۳۵ ساله نیشابور با نمونه ۳۸۴ نفری، صداوسیما از نظر میزان استفاده در جایگاه نخست قرار دارد و میانگین آن ۲.۲۰ از ۵ است. بعد از آن ایران اینترنشنال با میانگین ۲.۰۸، بی بی سی فارسی با ۱.۸۴ و منوتو با ۱.۷۲ قرار گرفته اند. اما در شاخص اعتماد، ترتیب تغییر می کند و ایران اینترنشنال با میانگین ۳.۲۴ بالاترین امتیاز را به دست می آورد (رضاییان و همکاران، ۲۰۲۵).

این تفاوت را میتوان نوعی «وارونگی استفاده و اعتماد» دانست؛ وضعیتی که در آن مخاطب امکان دارد از یک رسانه بیشتر استفاده نماید، اما برای تفسیر رویدادها به منبع دیگری اعتماد داشته باشد.

تحلیل ثانویه سه پیمایش ملی با نمونه هایی بین ۱۵ هزار تا ۳۴ هزار نفر نیز از افزایش اعتماد نسل Z به پلت فرم های اجتماعی خارجی حکایت دارد. در این بررسی، میزان اعتماد به این پلت فرم ها بین ۲۲.۵ تا ۲۸.۵ درصد گزارش شده و ۵۳.۹ درصد پاسخ دهندگان از انتقال مرجعیت اطلاعاتی به پلت فرم های فراملی سخن گفته اند.

داده های مؤسسه گمان در سال ۲۰۲۳ نیز این شکاف را نشان داده است. برمبنای نتایج پخش شده، ۵۸.۷ درصد پاسخ دهندگان گفته اند به صداوسیما «هیچ چیز» اعتماد ندارند؛ در مقابل، ۵۰ درصد نسبت به ایران اینترنشنال اعتماد زیاد یا تا حدی داشته اند. همین طور داده های ایسپا در سال ۱۴۰۳ نشان داده است سهم صداوسیما از دریافت اخبار ۱۲.۵ درصد بوده و مرجعیت خبری این رسانه از ۴۲.۱ درصد به ۳۷.۹ درصد کم شده است.

البته تفاوت روش شناسی، جامعه آماری و تعریف شاخصها در این پیمایش ها باید مورد توجه قرار گیرد. در عین حال، مجموع داده ها از یک روند مهم حکایت دارد: مواجهه با رسانه ملی بازهم وجود دارد، اما مرجعیت تفسیری آن در قسمتی از جامعه، بخصوص میان جوانان، با چالش مواجه شده است.

پنج لایه شکل دهنده شکاف اعتماد رسانه ای
۱. شکاف اعتماد؛ مواجهه با خبر بدون پذیرش روایت

مسئله اصلی رسانه ها فقط دسترسی مخاطب به اطلاعات نیست؛ اعتبار منبع و مرجعیت روایت نیز اهمیت دارد. امکان دارد رسانه ای اولین منبع اطلاع رسانی درباره ی یک رویداد باشد، اما مخاطب برای فهم چرایی و نتایج آن به رسانه دیگری مراجعه کند.

پژوهش های انجام شده درباره ی مصرف رسانه ای جوانان ایرانی نشان داده است استفاده از رسانه و اعتبار ادراک شده آن دو متغیر مستقل اند. مطالعه ای با نمونه ۵۲۰ نفری درباره ی ایران اینترنشنال نیز به نقش استفاده از این شبکه و اعتبار درک شده آن در تشکیل نگرش های در رابطه با هویت اجتماعی پرداخته است.

در این میان، باید میان «مرجعیت خبری» و «مرجعیت تفسیری» تفاوت قائل شد. مرجعیت خبری یعنی مخاطب برای اطلاع از وقوع یک رویداد به رسانه مراجعه کند؛ مرجعیت تفسیری یعنی همان مخاطب برای فهم معنای رویداد، ارزیابی پیامدها و شکل گیری به نگرش خود نیز به آن رسانه اتکا داشته باشد.

چالش رسانه های داخلی زمانی آشکار می شود که در اولین مرحله حضور دارند، اما در مرحله دوم قسمتی از مخاطبان را از دست می دهند. جوانان امکان دارد خبر را از رسانه داخلی ببینند، اما برای پاسخ به این پرسش که «این اتفاق چه تاثیری بر زندگی من دارد؟» به سراغ روایت دیگری بروند.

۲. قاب بندی هیجانی؛ تبدیل خبر به روایت اخلاقی

رسانه ها تنها اطلاعات را منتقل نمی کنند؛ آنها با انتخاب واژه ها، تصاویر، ترتیب انتشار اخبار و برجسته سازی برخی ابعاد یک رویداد، به مخاطب در تفسیر واقعیت جهت می دهند.

تحلیل محتوای کیفی تایمز اسرائیل فارسی نشان داده است این رسانه از زبان احساسی، برجسته سازی دشمنان مشترک و برچسب گذاری برای شکل گیری به هویت مخاطب و جلب حمایت بین المللی استفاده می نماید.

همچنین تحلیل گفتمان ۲۲۹ متن خبری ایران اینترنشنال در بازه انتخابات ۲۰۲۴ نشان داده است تحریم انتخابات به یکی از محورهای اصلی روایت این رسانه تبدیل گشته و مشارکت انتخاباتی در چهارچوب مشروعیت بخشی به ساختار سیاسی بازنمایی شده است (غلامی و همکاران، ۲۰۲۶).

اهمیت این رویکرد در آنست که رقیب فقط درباره ی یک رویداد خبر نمی دهد؛ بلکه برای آن معنای اخلاقی و عاطفی می سازد. در چنین چارچوبی، رویدادها در قالب تقابل هایی مانند خیر و شر، عدالت و بی عدالتی، قدرت و ضعف یا امید و ناامیدی تفسیر می شوند.

این مسئله در موضوعات در رابطه با آخرالزمان و مفاهیم دینی اهمیت بیشتری پیدا می کند. یک مفهوم اعتقادی می تواند از سطح مباحث کلامی فراتر برود و به چارچوبی برای تفسیر تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل گردد.

در چنین شرایطی، صرف انتشار خبر یا تکذیب روایت رقیب کافی نیست. رسانه داخلی باید بتواند با زبان قابل فهم، مستند و متناسب با حساسیت های مخاطب، به لایه های عاطفی و معنایی رویدادها نیز پاسخ دهد.

۳. جنگ شناختی متناسب با مخاطب فارسی زبان

روایت های رسانه ای زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا می کنند که با دغدغه ها، حساسیت ها و تجربه های مخاطب هدف ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، بررسی جنگ شناختی در فضای فارسی زبان بدون توجه به خاصیت های فرهنگی و اجتماعی مخاطب ایرانی، تصویر کاملی ارایه نمی دهد.

پژوهش در ارتباط با عملکرد ایران اینترنشنال در جنگ 12 روزه نشان داده است این رسانه بر مطالبی مانند نارضایتی های داخلی، آسیب پذیری های اقتصادی و احساسات سیاسی مخاطبان تمرکز داشته است. در این چارچوب، تکنیک هایی مانند برچسب زنی، تبلیغ سیاه و تکرار پیام به کار گرفته می شوند.

این تکنیکها را میتوان در سه سازوکار بررسی کرد:

برچسب زنی: قرار دادن افراد، نهادها یا رویدادها در قالب های از پیش تعیین شده که امکان تفسیرهای متفاوت را محدود می کند.

تبلیغ سیاه: انتشار داستانهای تحریف شده یا گمراه کننده با هدف تأثیرگذاری بر نگرش مخاطب و تضعیف اعتماد عمومی.

تکرار پیام: بازنشر مستمر یک گزاره از مسیرهای مختلف تا جایی که برای قسمتی از مخاطبان به واقعیتی آشنا و پذیرفته شده تبدیل گردد.

نکته مهم آنست که اثرگذاری این تکنیکها فقط به صحت یا نادرستی اطلاعات وابسته نیست. گاهی یک روایت به این علت مورد توجه قرار می گیرد که با تجربه های واقعی مخاطب، همچون احساس بی عدالتی، مشکلات اقتصادی یا نارضایتی اجتماعی، ارتباط برقرار می کند.

برای مثال، اگر یک مسئله اقتصادی در چهارچوب فساد و بی عدالتی بازنمایی شود، پاسخ فقط با تکذیب یک عدد یا انتشار آمار جایگزین، الزاماً نمی تواند اثر آن روایت را خنثی کند. برای اینکه مسئله اصلی امکان دارد در سطح احساس و تجربه مخاطب شکل گرفته باشد.

۴. نابرابری الگوریتمی؛ برتری محتوای هیجانی در رقابت برای دیده شدن

رقابت رسانه ای در شبکه های اجتماعی فقط به کیفیت محتوا محدود نیست؛ سازوکار توزیع محتوا نیز در میزان دیده شدن داستانها نقش تعیین کننده دارد.

مرور پژوهش های در ارتباط با اتاق های بازتاب نشان داده است الگوریتم های سفارش گر می توانند به برجسته شدن محتوای احساسی و قطبی کمک کنند و مواجهه کاربران با دیدگاه های متناقض را کاهش دهند.

در فضای فارسی اینستاگرام نیز حضور رسانه هایی مانند بی بی سی فارسی، منوتو و ایران اینترنشنال در بین صفحات پرمخاطب، اهمیت رقابت بر سر دیده شدن را نشان داده است.

محتوای تصویری، پوشش لحظه ای، داستانهای کوتاه و واکنش های احساسی با برخی خاصیت های اصلی شبکه های اجتماعی هماهنگی بیشتری دارند. در مقابل، محتوای مستند و تحلیلی به طور معمول به زمان، تمرکز و زمینه سازی بیشتری نیاز دارد.

این تفاوت به معنای بی ارزش بودن محتوای مستند یا برتری ذاتی داستانهای هیجانی نیست؛ بلکه نشان داده است قالب و شیوه توزیع می تواند بر میزان دسترسی مخاطب به محتوا اثر بگذارد.

بنابراین، رسانه داخلی برای حضور مؤثر در شبکه های اجتماعی باید علاوه بر کیفیت اطلاعات، به زبان بصری، سرعت انتشار، ساختار روایت و قابلیت بازنشر محتوا نیز توجه کند. محتوای معتبر اگر در قالبی نامتناسب با عادت های رسانه ای مخاطب عرضه گردد، امکان دارد فرصت دیده شدن را از دست بدهد.

۵. بدبینی الگوریتمی؛ از بی اعتمادی به انفعال شناختی

یکی از چالش های کمتر دیده شده در فضای رسانه ای، تشکیل این تصور است که همه رسانه ها و داستانها به شکلی دستکاری شده اند.

پژوهشی از مدرسه کندی دانشگاه هاروارد با مشارکت ۳۴۸ جوان ۱۸ تا ۲۵ ساله نشان داده است آگاهی بیش از الگوریتم ها می تواند با نگرانی بیشتر درباره ی اطلاعات ناصحیح همراه باشد. در عین حال، افراد دارای دانش الگوریتمی بالاتر در تعدادی شرایط کمتر به اصلاح اطلاعات ناصحیح یا تعامل با دیدگاه های مخالف تمایل نشان می دهند. این وضعیت در ادبیات پژوهشی با مفهوم «بدبینی الگوریتمی» بررسی شده است.

یافته های این مطالعه، به نویسندگی میونگ چانگ (Myojung Chung)، فرض رایج درباره ی تاثیر همیشه مثبت افزایش سواد الگوریتمی را به چالش می کشد.

اهمیت این مساله برای رسانه ها در آنست که آگاهی بخشی درباره ی دستکاری اطلاعات، اگر با آموزش شیوه های ارزیابی و راستی آزمایی همراه نباشد، امکان دارد به بی اعتمادی فراگیر منجر شود.

در چنین شرایطی، مخاطب نه به رسانه داخلی اعتماد می کند و نه الزاماً روایت رقیب را معتبر می داند؛ بلکه به این نتیجه می رسد که هیچ روایتی قابل اعتماد نیست. پیامد این وضعیت می تواند انفعال شناختی و کاهش انگیزه جهت بررسی مستقل اطلاعات باشد.

به همین دلیل، سواد رسانه ای نباید فقط به شناسایی اخبار جعلی یا آگاهی از عملکرد الگوریتم ها محدود شود. مخاطب باید توانایی مقایسه منابع، بررسی شواهد، تشخیص ادعا از واقعیت و مشارکت در گفت و گوی انتقادی را نیز به دست آورد.

بازسازی اعتماد؛ پنج راهبرد برای رسانه های داخلی

شناخت این پنج لایه نشان داده است که شکاف اعتماد با افزایش حجم تولید محتوا یا تکذیب های بیشتر برطرف نمی گردد. بازسازی مرجعیت رسانه ای به تغییر در شیوه ارتباط با مخاطب نیاز دارد.

۱. عبور از خبررسانی صرف و حرکت بسمت معناسازی

رسانه باید علاوه بر پاسخ به پرسش «چه اتفاقی افتاده است؟»، به این پرسش نیز پاسخ دهد که «این رویداد چه نسبتی با زندگی و تجربه مخاطب دارد؟». ارایه زمینه تاریخی، توضیح نتایج اجتماعی و اقتصادی و استفاده از تحلیل های مستند می تواند به افزایش اعتبار روایت کمک نماید.

۲. استفاده مسئولانه از ظرفیتهای عاطفی

بی توجهی به احساسات مخاطب به معنای حرفه ای بودن رسانه نیست. همدلی، امید واقع بینانه، روایت تجربه های انسانی و بازنمایی مسایل واقعی جامعه می توانند قسمتی از زبان ارتباطی رسانه باشند. تفاوت مهم میان ارتباط عاطفی و هیجان سازی، در صداقت، تناسب و پایبندی به واقعیت است.

۳. تقویت عاملیت مخاطب در مقابل بدبینی الگوریتمی

مخاطب نباید فقط دریافت کننده پیام باشد. دعوت به مشارکت، روایت تجربه های شخصی، گفت و گوی عمومی و تولید محتوای مستقل می تواند احساس بی اثری را کم کند. طرح هایی مانند «ایران در قاب آخرالزمان» نیز در صورت استمرار و فراهم کردن امکان مشارکت واقعی، قابلیت تبدیل شدن به بستری برای روایت سازی جمعی را دارند.

۴. جایگزینی شفافیت نهادی با تبلیغات مقطعی

اعتماد با تغییر چهره ها یا اجرای کمپین های کوتاه مدت بازسازی نمی گردد. رسانه باید درباره ی منابع اطلاعاتی، مراحل ساخت خبر، خطاهای احتمالی و شیوه اصلاح اشتباهات شفاف باشد. همین طور بازتاب دیدگاه های متنوع اجتماعی می تواند فاصله میان رسانه و تجربه واقعی جامعه را کم کند.

۵. پیوند دادن سرمایه تمدنی ایران با زبان نسل جدید

ایران از ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی گسترده ای برخوردار است؛ از داستانهای اسطوره ای شاهنامه و مفاهیم عدالت خواهی در ادبیات ایرانی تا میراث فکری و معنوی تمدن اسلامی. در عین حال، صرف تکرار مفاهیم تاریخی و دینی برای ارتباط با نسل جدید کافی نیست.

این سرمایه زمانی به مزیت ارتباطی تبدیل می شود که به زبان امروز ترجمه شود و بتواند با مسایل ملموس جوانان، همچون عدالت، امید، هویت، آینده و مسئولیت اجتماعی ارتباط برقرار کند.

آخرالزمان در رسانه؛ مسئله اصلی اعتبار روایت است

مواجهه جوان ایرانی با داستانهای آخرالزمانی و تحولات سیاسی و اجتماعی، در بستری شکل می گیرد که منابع خبری متعدد، شبکه های اجتماعی و چارچوب های تفسیری متنوع در آن حضور دارند. در چنین فضایی، صرف تولید پیام بیشتر تضمین کننده اثرگذاری نیست.

داده های پیمایشی و پژوهش های رسانه ای نشان می دهند که رقابت اصلی تنها بر سر دسترسی به مخاطب نیست؛ بلکه بر سر اعتماد، تفسیر و توانایی پیوند دادن روایت با تجربه زیسته او جریان دارد.

رسانه ای که می خواهد در این میدان مرجعیت داشته باشد، باید بالاتر از گذشته به شفافیت، صداقت، کیفیت تحلیل، زبان ارتباطی و مشارکت مخاطب توجه کند.

راه برون رفت نه تولید انبوه تر محتواست و نه تکذیب پرسروصداتر؛ بلکه بازسازی اعتبار روایت از مسیر اعتمادسازی مستمر، فهم تجربه نسل جوان و ارایه تصویری معنادار از واقعیت در چهارچوب یک تمدن زنده است.


منبع:

1405/08/30
15:05:54
5.0 / 5
6
تگهای خبر: آموزش , اسلام , اسلامی , بین الملل
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۳ بعلاوه ۱
پربیننده ترین ها

پربحث ترین ها

جدیدترین ها

عطر حرم