تفسیر عترت آثار و برکات بسم الله الرحمن الرحیم
عطر حرم: نخستین آیه ی قرآن به تصریح روایات، «بسم الله الرحمن الرحیم» است که سرآغاز هر عمل مباح و ثوابی به حساب می آید.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در سنت تفسیر شیعه، بخصوص تا قرن سوم هجری، فهم قرآن بیشتر بر پایه ی روایت هایی است که از خاندان پیامبر نقل شده است. مسلمانان اولین و یاران نزدیک پیامبر به این باور رسیده بودند که مفسران واقعی قرآن، چهارده معصوم اند و خداوند هم در آیات گوناگون، وظیفه ی توضیح و تبیین قرآن را به پیامبر و بعد از او به خاندان سپرده است. به همین دلیل، در نگاه شیعه، فهم درست و عمیق آیات قرآن بدون رجوع به سخن معصومان کامل نمی شود و بلکه گاهی در تضاد با آموزه های وحی قرار می گیرد.
بنابر روایت تسنیم، در حکایتی از امیر مؤمنان ضد السلام درباره ی اهمیت سوره حمد یا فاتحةالکتاب وارد است خداوند عزّوجلّ می فرماید: «فاتحة الکتاب» را بین خود و بنده ام تقسیم کردم، نصف آن از آن خود و نصف دیگرش برای بنده ام است و آن چه را که بنده ام طلب کند به دست خواهد آورد؛ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَسَمْتُ فَاتِحَهًَْ الْکِتَابِ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی فَنِصْفُهَا لِی وَ نِصْفُهَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ إِذَا قَالَ الْعَبْد. (امالی صدوق، ص174)
همچنین امام کاظم ضد السلام نزدیک به روایت قبل می فرماید خدای تعالی فرمود: «این سوره را بین خود و بنده ام تقسیم کردم؛ هرگاه یکی از آنان بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ، مسلّماً مرا ستایش کرده و هرگاه بگوید: رَبِّ الْعالَمِینَ، مسلّماً مرا شناخته و هرگاه بگوید: الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، مسلّماً مرا ستایش کرده است»؛ قَسَمْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی هَذِهِ السُّورَهًَْ فَإِذَا قَالَ أَحَدُهُمْ: الْحَمْدُ للهِ، فَقَدْ حَمِدَنِی. وَ إِذَا قَالَ: رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ عَرَفَنِی وَ إِذَا قَالَ: الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَدْ مَدَحَنِی. (ارشاد القلوب، ج2، ص413)
اما نخستین آیه ی قرآن به تصریح روایات، «بسم الله الرحمن الرحیم» است که سرآغاز هر عمل مباح و ثوابی بشمار می رود و بر برکت و توجه به خداوند دلالت دارد. در اهمیت آن، همین بس که سلیمان جعفری می گوید مردی که در جلسه حضور داشت به امام کاظم ضد السلام اظهار داشت: «اینکه فرمودید مرد پس از آمیزش با همسرش، آیه ای از قرآن بخواند اگر بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ را بخواند [کفایت می کند و] ثواب خواهد برد»؟ امام ضد السلام فرمود: «چه آیه ای در قرآن با عظمت تر [از بسم الله] است»؟! و [خود نیز] بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ گفت. (تفسیر عیاشی، ج1، ص21)
اما معنای تحت اللفظی بسمله، این گونه است: «به اسم خداوندی که رحمان رحیم است» و در وهله ی اول یادآور این نکته است که هر کاری باید با یاد خدا و با انگیزه ی رضایت او آغاز شود.
حالا به لحاظ تفسیری (کشف منظور خداوند از بیان این آیه)، حداقل این سؤالات پیش می آید آیا «بسمله» جز سوره ی حمد است؟ «باء» در «بسم الله» الصاق است، سببیت است، مصاحبت است به معنای همراهی یا استعانت؟ یا تفاوت رحمانیت خدا با رحمیت خدا در چیست؟ اسم «الله»، مستقل از ذات است یا عین ذات؟ بسمله در کجاها کاربرد معنوی دارد و چه برکاتی دارد؟ ارتباطش با اصل و اساس دین یعنی «ولایت» چیست؟
* آیه بودن بسم الله الرحمن الرحیم
در پاسخ به پرسش اول که آیا «بسمله» جزو سوره ی حمد یا سایر سوره های قرآن است، حداقل سه روایت دیده می شود:
محمد بن مسلم می گوید از امام صادق ضد السلام درباره ی ی سبع مثانی و قرآن عظیم (حجر87) پرسیدم که آیا همان فاتحه الکتاب است؟ فرمود: «بله». عرض کردم: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم در شمار این هفت آیه است»؟ فرمود: «بله؛ آن بهترین آن هاست. سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ عَنِ السَّبْعِ الْمَثَانِی وَ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ أَهِیَ الْفَاتِحَهًُْ؟ قَالَ: نَعَمْ. قُلْتُ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنَ السَّبْعِ؟ قَالَ: نَعَمْ! هِیَ أَفْضَلُهُنَّ. (تهذیب الاحکام، ج2، ص289)
همچنین از امیر مؤمنان ضد السلام روایت شده است که چون به حضرت گفتند بعضی از مردم، بِسْمِ الله الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ را جا می اندازند، ایشان فرمود: «آن آیه ای از کتاب خداست که شیطان آنرا از یادشان برده است؛ بَلَغَهُ أَنَّ أُنَاساً یَنْزِعُونَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ: هِیَ آیَهْ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَنْسَاهُمْ إِیَّاهَا الشَّیْطَانُ. (مستدرک الوسائل، ج4، ص165؛ العیاشی، ج1، ص21)
در دیگر روایت، از امام صادق ضد السلام نقل شده است که فرمود:
هنگامی که پیامبر صلی الله ضد و آله از گفتن الله اکبر و تکبیرة الاحرام فارغ شد خداوند عزّوجلّ فرمود: «اکنون به من رسیدی، پس نام مرا ببر». پیامبر صلی الله ضد و آله فرمود: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ»؛ به همین خاطر در آغاز هر سوره [از قرآن] بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قرار داده شده است. خداوند عزیز و جبّار فرمود: «یاد مرا قطع کردی، پس نام مرا ببر». پیامبر (صلی الله ضد و آله) فرمود: «بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»؛ به همین خاطر پس از قرائت سوره ی حمد و در آغاز سوره ی دیگر بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قرار داده شده است. فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ التَّکْبِیرِ وَ الِافْتِتَاحِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: الْآنَ وَصَلْتَ إِلَیَّ فَسَمِّ بِاسْمِی. فَقَالَ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ جُعِلَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی أَوَّلِ کُلِّ السُّورَهْ... فَقَالَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ: قَطَعْتَ ذِکْرِی فَسَمِ بِاسْمِی فَقَالَ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ جُعِلَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بَعْدَ الْحَمْدِ فِی اسْتِقْبَالِ السُّورَهْ الْأُخْرَی.
* استعانت از خدا در «باء» بسم الله
اما درباره ی ی حرف «باء» در آیه ی اول سوره ی حمد، از مشهورترین انواع آن طبق روایات عترت، «استعانت» است. امیرالمؤمنین ضد السلام می فرماید
«فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ کُلِّ أَمْرٍ صَغِیرٍ أَوْ عَظِیمٍ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَهًُْ لِغَیْرِهِ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ»؛ یعنی «در آغاز هر مطلب کوچک و بزرگی، بگویید: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ که براستی، چنین گفته اید: بر این کار، استعانت و یاری از خدا می طلبم. خدایی که پرستش و بندگی غیر او، جایز نیست. خدایی که هر آنگاه که از او دادخواهی شود، دادرس است. هرگاه خوانده شود، پذیرا و جوابگوست.» (توحید صدوق، ص232)
همچنین در تفسیر امام حسن عسکری می خوانیم «تَقُولُ بِسْمِ اللّه ِ أَیْ أَسْتَعینُ عَلی أُمُورِی کُلِّها بِاللّه ِ الَّذِی لا تُحِقُّ الْعِبادَةُ إلاّ لَهُ، المُغیثُ إذا اسْتُغیثَ وَالُمجیبُ إذا دُعِی»؛ یعنی «بِسْمِ اللّهِ (می گویی) یعنی بر تمام امورم از خداوند یاری می جویم؛ خدایی که عبادت جز برای او سزاوار نیست؛ همان یاری رسانی که هنگام استغاثه، یاری می دهد و آن که هنگام دعا، پاسخ می دهد.» (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، ص28)
این دو حدیث با یکدیگر مشابهت معنوی دارند و به همین علت در دانش حدیث در کنار سایر روش ها، یکی از راهکارهای صحت سنجی احادیث هم به حساب می آید.
* اسم «الله» سوای ذات است
اما «الله» در «بسمله» آیا همان ذات خداست یا اشاره به اسم یا صفتی از ذات الهی دارد؟ امام صادق ضد السلام در اینباره می فرماید
«وَ اللَّهُ یُسَمَّی بِأَسْمَائِهِ وَ هُوَ غَیْرُ أَسْمَائِهِ وَ الْأَسْمَاءُ غَیْرُه. و فیه؛ اسْمُ اللَّهِ غَیْرُهُ وَ کُلُ شَیْءٍ وَقَعَ عَلَیْهِ اسْمُ شَیْءٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ مَا خَلَا اللَّهَ.»
یعنی الله به اسامی خود نامیده می شود، و آن ذات مقدّس، غیر از اسامی خود است و نام ها غیر اوست [چون اولاً ذات خداوند، بسیط محض است و اسماء و صفات الهی مفاهیم کلّی هستند و ثانیاً ذات خداوند قدیم است و اسمای الهی، حادث]. و اسم خدا غیر خدا است و هر آن چه اسم «چیز» بر او صادق باشد مخلوق است جز خدا.
این روایت مهم مبین اصل بنیادین توحید است که بر مبنای آن، ذات خداوند (ذات احدیت) از تمام نام ها و صفاتی که ما بر او اطلاق می نماییم، متمایز و فراتر است. این تمایز تاکید می کند که نام ها (اسماء) مخلوق یا مفهومی جدا از ذات هستند و ذات باری تعالی بسیط مطلق و قدیم است، در صورتیکه هر آن چه بر آن نام «چیز» (مخلوق) اطلاق شود، غیر از خداوند است.
تفاوت معنای رحمان و رحیم
دو اسم «رحمان» و «رحیم» از ریشه ی «رحم» گرفته شده اند و هر دو بر رحمت گسترده ی خداوند دلالت دارند. طبق احادیث، «رحمان» مبین رحمت فراگیر الهی است که همه ی موجودات را دربرمی گیرد، مؤمن و غیرمؤمن را یکسان. «رحیم» ناظر به رحمت ویژه و پایدار خداوند نسبت به بندگان مؤمن و اهل طاعت است. امام صادق ضد السلام در اینباره فرمود: «الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّة». (تفسیر القمی، ج1، ص28)
ارتباط بسم الله با ولایت عترت
ابوبصیر گوید: از امام صادق ضد السلام از مفهوم بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ سؤال شد. فرمود: باء، بهاء خدا است. و سین، سنای خدا و میم، ملک خدا. عرض کردم: «الله یعنی چه»؟ فرمود:
الف، آلاء و نعمت های خدا بر خلقش از نعیم به ولایت ما و لام، الزام خدا بر خلق خود است که ولایت ما را بر ایشان لازم کرده است؛ الْأَلِفُ، آلَاءُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ مِنَ النَّعِیمِ بِوَلَایَتِنَا وَ اللَّامُ، إِلْزَامُ اللَّهِ خَلْقَهُ وَلَایَتَنَا.
عرض کردم: «هاء چه مفهوم دارد»؟ فرمود: «هوان و خواری از برای کسی است که با محمّد صلی الله ضد و آله و آل محمّد علیهم السلام مخالفت کرده است. (توحید صدوق، ص230)
اما برخی آثار و برکات بسمله در روایات نبوی را در ادامه می خوانیم:
* زَیـِّنوا مَوائِدَکُم بِالْبَقْلِ؛ فإِنَّها مَطرَدَةٌ لِلشَّیاطینِ مَعَ التَّسمیَةِ؛ سفره هایتان را با سبزی، زینت دهید؛ چونکه سبزی با بسم اللّه الرحمن الرحیم، شیطان را طرد می کند. (مکارم الأخلاق، ص 176)
* مَن حَزَنَهُ أَمرٌ تَعاطاهُ فَقالَ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ و هو مُخلِصٌ لِلّهِبِقَلبِهِ إلَیْهِ لَم یَنفَکَّ مِن إحدَی اثْنَتَینِ إمّا بُلُوغُ حاجَتِهِ فِی الدُّنیا و إمّا یَعدِلُهُ عِندَ رَبِّهِ ویَدَّخِرُ لَدَیهِ و أبقی لِلْمُؤمِنینَ؛ هر کس کاری او را اندوهگین و به خود مشغول کند و او با اخلاص برای خدا بسم اللّه الرحمن الرحیم بگوید و با قلبش به سمت او رو کند، یکی از این دو برای او خواهد بود: یادر دنیا به حاجتش می رسد و یا حاجتش نزد آفریدگار بوده و برای او ذخیره می شود وآن برای مؤمنان ماندگارتر است. (التوحید، ص 232)
* مَن أرادَ أَنْ یُنجِیَهُ اللّهُ مِنَ الزَّبانیَةِ التِّسعَةِ عَشَرَ فَلْیَقرَأْ بِسمِ اللّهِالرَّحمنِ الرَّحیمِ فَإنَّها تِسعَةَ عَشَرَ حَرفا لِیَجعَلَ اللّهُ کُلَّ حَرفٍ مِنها جُنَّةً مِنواحدٍ مِنهُم؛ هر کس می خواهد خداوند او را از زبانیه (فرشتگان عذاب) نوزده گانه برهاند، بسم اللّه الرحمن الرحیم را قرائت کند، چونکه آن نوزده حرف است. تا خداوند هر حرف آنرا سپری در مقابل یکی از آن فرشتگان قرار دهد. (بحارالأنوار، ج 89، ص258)
* إذا قالَ الْعَبدُ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُه: بَدَأَ عَبدیبِاسْمی و حَقٌّ عَلَیَّ أنْ اُتَمِّمَ لَهُ اُمُورَهُ و اُبارِکَ لَهُ فی أَحوالِهِ؛ هر گاه بنده ای بسم اللّه الرحمن الرحیم بگوید خداوند می فرماید: بنده ام کارش رابا نام من آغاز کرد، بر من است تا کارش را به پایان برسانم و برای وی در کارهایش برکت قرار دهم. (عیون أخبار الرضا ضد السلام، ج 2، ص 269)
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب