کینه چطور شکل می گیرد و چه بر سر فرد و جامعه می آورد؟
به گزارش عطر حرم، کینه از یک دلخوری ساده آغاز می شود، اما اگر در دل بماند می تواند به دشمنی و نزاع تبدیل گردد. در آموزه های اسلامی، خشم، حسادت، خصومت، شوخی های آزاردهنده و سرزنش افراطی از عوامل تشکیل کینه معرفی شده اند؛ احساسی که نه تنها آرامش و سلامت اخلاقی فرد را تهدید می کند، بلکه می تواند به درگیری و آشوب در جامعه هم دامن بزند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، کینه و دشمنی کردن، یکی از صفات ناپسند اخلاقی است که در آموزه های اسلامی، خیلی نسبت آن نکوهش شده و عواقب ناگوار آن، دامنگیر فرد و اجتماع می شود. در روایات خاندان (ع)، به بعضی از عوامل کینه توزی و نتایج آن اشاره شده که در این متن، مواردی از آنها ذکر می شود.
بنابر روایت الشیعه، در ادامه به نتایج آن در دو حوزه فردی و اجتماعی اشاره می گردد.
معناشناسی کینه
کینه در لغت به مدلول «عداوت، دشمنی، نفرت و انتقام» است.[1] همین طور به معنای کین، دشمنی، عداوت و بغض نیز آمده است.[2] و در اصطلاح یعنی اینکه «هرگاه فرو خوردن خشم لازم باشد و آدمی از انتقام گرفتن در همان حال ناتوان شود، خشم در درون جایگزین می گردد و به شکل کینه در می آید و معنای آن اینست که سنگینی خشم و تنفر از شخصی در دل بماند.»[3] و نیز آمده است که کینه «دشمنی نهفته است در دل از کسی که به ایشان بدی کرده یا کسی از او را کشته و یا از روی بخل و حسد و مانند آن، و این صفت از صفات رذیله و اخلاق ذمیمه و خوی های نکوهیده است».[4]
عوامل کینه و دشمنی
زیاد شدن کینه و دشمنی در جامعه، عوامل و علل مختلفی دارد. در ادامه باتوجه به روایات خاندان (ع) به بعضی از این عواملی که زمینه کینه توزی را فراهم می آورد، اشاره می کنیم:
۱. خصومت
خصومت که نزد دانشمندان اخلاق به معنای پیکار لفظی با دیگران به قصد تحصیل مال یا استیفای حق است، یکی از بیماریهای زبان است که مایه پدید آمدن دشمنی و از هم گسیختگی جامعه بشری می شود. از همین رو یکی از عوامل کینه و دشمنی در جامعه را می توان خصومت دانست؛ برای اینکه نزاع با دیگران، موجب پیدایش کینه و دشمنی در آنها می شود. امام صادق (ع) در حدیثی نورانی نسبت به خصومت در جامعه هشدار می دهند و آنرا یکی از علل کینه و دشمنی معرفی می کنند: «إِیَّاکُمْ وَ اَلْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ اَلْقَلْبَ وَ تُورِثُ اَلنِّفَاقَ وَ تَکْسِبُ اَلضَّغَائِنَ[5]؛ از ستیزه و خصومت بپرهیزید؛ برای اینکه دل را به خود مشغول و نفاق پدید می آورد و سبب کینه توزی می شود».[6]
۲. خشم و غضب
یکی از با اهمیت ترین عوامل حقد و کینه، خشم و غضب است؛ چون که غضب وقتی به سبب عجز و ناتوانی نتواند التیام پیدا کند، ناگزیر فرو خورده شده، در باطن ته نشین می شود و در آن موضع بشکل حقد و کینه در می آید.[7] در حدیثی از حضرت علی (ع) آمده: «اَلْغَضَبُ یُثِیرُ کَوَامِنَ اَلْحِقْدِ؛[8] خشم، کینه های پنهان را برمی انگیزد». نیروی خشم، آدمی را برای انتقام جویی از مخالفان به جنبش آورد و این خود سبب کینه و دشمنی است. ازاین رو خشم افزون بر اینکه خود مذموم است، علت به وجود آمدن برخی دیگر از صفات ناپسند نیز می شود. یکی از این صفات مذموم، کینه و دشمنی است.
۳. حسادت
حسادت نیز عامل کینه و دشمنی بین افراد جامعه است. امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «شِدَّةُ اَلْحِقْدِ مِنْ شِدَّةِ اَلْحَسَدِ؛[9] شدت کینه ناشی از شدت حسد است». همین طور می فرماید: «اَلْحِقْدُ شِیمَةُ اَلْحَسَدَةِ؛[10] کینه سجیه حسودان است». به باور بعضی از علمای اخلاق، با اهمیت ترین عامل تولید کینه در نفس آدمی، بیماری حسد است.[11] همبستگی بین این دو بیماری نفسانی، چنان محکم است که کینه با شدت حسد، شدید و با ضعف آن ضعیف می شود.
۴. شوخی های بی جا
یکی دیگر از عواملی که سبب کینه و دشمنی می شود، مزاح های بی جا و بی ادبانه است. در روایتی حضرت علی (ع) می فرماید: «دَعِ اَلْمِزَاحَ فَإِنَّهُ لِقَاحُ اَلضَّغِینَةِ؛[12] مزاح و شوخی [بی جا] را رها کن؛ چون که آبستن کینه است.» در روایت دیگری حضرت می فرمایند: «اَلْمَزَاحُ فِرْقَةٌ تَتْبَعُهَا ضَغِینَةٌ؛[13] مزاح جدایی افکن است و کینه و دشمنی در پی دارد.» در روایتی دیگر از آن حضرت آمده: «مَنْ کَثُرَ مِزَاحُهُ لَمْ یَخْلُ مِنْ حِقْدٍ عَلَیْهِ أَوْ إسْتِخْفَافٍ بِهِ؛[14] هر که خیلی مزاح کند از این بیرون نیست که یا کینه بر وی ورزیده شود یا آنکه سبکش بشماراند».
معنای کلام اینست که هر کس عادتش شوخی کردن باشد، از آزار دادن کسی که با او مزاح می کند و دل شکستگی او، باکی ندارد و نیز به راست بودن یا دروغ بودن سخنش اهمیت نمی دهد. ازاین رو خالی از آن نیست که بر آن کینه گرفته شود تا در هر فرصتی که به دست آورد از او انتقام گیرد. اینکه امام، مزاح را مقید به کثرت فرمود برای اینست که هر کس کم مزاح کند، مزاح او غالبا حق و راست است و از کینه و استخفاف خالی است بلکه چنین مزاحی مباح است.[15]
۵. ملامت و سرزنش شدید دیگران
زیاده روی در سرزنش کردن، یکی از عوامل ایجاد کینه و دشمنی است. بدزبانی نه فقط سبب هدایت گمراهان نمی شود بلکه از ایشان اشخاصی کینه توز و خودخواه می سازد. بدیهی است چنین اشخاصی چون در مقابل حق، موضع گرفته اند دیگر به راحتی هدایت نخواهند شد و امیدی به اصلاح ایشان نخواهد بود. به همین دلیل حضرت امیر (ع) در بخشی از وصیت خود می فرماید: «لاَ تُکْثِرَنَّ اَلْعِتَابَ فَإِنَّهُ یُورِثُ اَلضَّغِینَةَ؛[16] در زیادی سرزنش و نکوهش، زیاده روی مکن که سبب کینه و دشمنی می شود.» این لجاجت و کینه توزی بدان سبب در ایشان پدید آمده که آنها را بر خلاف تمایل فطری خودشان، که هر چند مجرم باشند، علاقمند محبت و تشنه احترام هستند، مورد بی مهری و اهانت قرار داده و جایگاهی که باید داشته باشند، پایین آورده اند.
پیامدهای کینه و دشمنی
کینه و دشمنی میان افراد، نتایج شومی هم برای خود فرد و هم برای جامعه دارد. در ادامه به بعضی از نتایج فردی و اجتماعی کینه توزی می پردازیم.
پیامدهای فردی کینه توزی
بیماری نفسانی کینه و دشمنی، آثار مخرب فراوانی بر روح و روان فرد کینه توز بر جای می گذارد که گاه خیلی خطرناک و جبران ناپذیر است. از باب نمونه به دو پیامد از نتایج فردی کینه توزی اشاره می کنیم:
۱. قساوت قلب
یکی از آثار فردی کینه توزی، قساوت قلب است. قساوت قلب به معنای سنگ دلی و مقابل نرم دلی است. انسان سنگ دل از مشاهده مناظر رقت آور و از شنیدن سخنانی که بطور معمول شنونده را متأثر می کند، متأثر نمی شود.[17]
مرحوم نراقی منشاء این صفت را، غلبه غریزه حیوانیت می داند. هنگامی که حالت درنده خویی و حیوانیت بر عقل غلبه کند، افعالی مانند ظلم و اذیت دیگران و به فریاد مظلومان نرسیدن و دستگیری نکردن از فقرا و محتاجان، امری عادی می شود. این حالت قلب بر اثر انبو گناهانی به وجود می آید که حاصل شدت کینه توزی می باشد. قلب آدمی، قادر می باشد ضمن پذیرش مسایل عاطفی گوناگون، به طرف احساسی میل کند که نفوذ بیشتری دارد. اگر فردی پیوسته سخن و رفتار دیگران را به خود بگیرد و ناراحت شود، قلبش خشونت و دشمنی را جایگزین مهربانی و گذشت می کند. افراد کینه توز، از نظر این که، قلبی پر از احساس نفرت دارند، تمایلی برای احساس محبت و رحمت ندارند و گرفتار سنگ دلی و بدرفتاری با دیگران می شوند.[18]
۲. حبط اعمال
یکی دیگر از نتایج کینه و دشمنی، حبط و از بین رفتن اعمال نیک است. پدیده کینه توزی تا آن زمان که در حد یک احساس باشد و بروز و تجلی خارجی نداشته باشد، معصیت تلقی نمی گردد، ولی همین که از مرحله احساس گذشت و به عمل منجر گردید، آدمی را به طرف گناه سوق داده است. با انجام گناه، گاه اعمال نیک در محاق قرار می گیرند و حتی نابود می شوند.
پیامبر اسلام (ص) می فرمایند: «کینه، اعمال خوب را می خورد، چنان که آتش، هیزم را می خورد.»[19] همانطور که در حکایتی از حضرت امیر (ع) داریم: «اَلْغِلُّ یُحْبِطُ اَلْحَسَنَاتِ؛[20] کینه حسنات را نابود می کند.» در واقع فرد کینه توز با عملی کردن کینه خود، خیلی از گناهان، شامل کبیره و صغیره را مرتکب می شود و با این کار افزون بر مشکلاتی که برای خود به وجود می آورد اعمال نیک خویش را نیز از بین خواهد برد.
پیامدهای اجتماعی کینه و دشمنی
کینه و دشمنی علاوه بر نتایج فردی، دارای نتایج ناگوار اجتماعی زیادی است که از باب نمونه به دو پیامد مهم آن اشاره می کنیم:
۱. درگیری و نزاع
کینه و دشمنی در سطح زندگی اجتماعی، سبب درگیری و نزاع می شود. انسان کینه ای همچون یک بیمار بر اثر کینه ای که از شخص مورد کینه می برد، ممکنست در راه آزار و اذیت او بکوشد، درباره ی او سخنان ناروا مانند دروغ، غیبت و بهتان بگوید، اسرارش را فاش کند، معایبش را آشکار سازد، در مصیبت هایش شادی و شماتت کند، از لغزش هایش خوشحال شود، مسخره اش کند، از ادای حقوقش سر باز زند و اگر بتواند با او به صورت فیزیکی درگیر شود.
۲. فتنه و آشوب
بر مبنای آن چه که گذشت، کینه سبب انگیزش فتنه در جامعه می شود، حتی جنگ ها به راه می اندازد و نفوس بی گناه زیادی را تلف می کند. امیر المومنین (ع) می فرماید: «سَبَبُ اَلْفِتَنِ اَلْحِقْدُ؛[21] کینه توزی، موجب فتنه ها است.»
جمع بندی
کینه از صفات رذیله اخلاقی و به معنای خشم و تنفر پنهان شده در دل آدمی است. کینه و دشمنی، عوامل مختلفی مثل خصومت، غضب، حسادت، شوخی های نامناسب و ملامت و سرزنش شدید می تواند داشته باشد. کینه توزی همین طور نتایج بسیاری در سطح فردی و اجتماعی دارد که همچون می توان به قساوت قلب و حبط اعمال در سطح فردی و نزاع و آشوب در سطح اجتماعی اشاره نمود.
پی نوشت ها
[1] معین، فرهنگ فارسی، ص ۳۱۵۹.
[2] عمید، فرهنگ عمید، ص ۱۶۷۰.
[3] فیض کاشانی، راه روشن، ص ۴۳۶.
[4] حسینی دشتی، معارف و معاریف نهج البلاغه، ص ۲۶۸۸.
[5] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۰۱.
[6] تهرانی، اخلاق الهی، آفات زبان، ج ۴، ص ۲۲.
[7] نراقی، جامع السعادات، ص ۴۲۴.
[8] آمدی، غرر الحکم، ص ۱۲۵.
[9] آمدی، غررالحکم، ص ۴۱۳.
[10] آمدی، غررالحکم، ص ۳۳.
[11] تهرانی، اخلاق الهی، مباحث قوه غضبیه، ج ۷، ص ۱۰۸.
[12] آمدی، غررالحکم، ص ۸۱۸.
[13] آمدی، غرر الحکم، ص ۹۴.
[14] آمدی، غررالحکم، ص ۶۶۵.
[15] ابن میثم، ترجمه شرح صد کلمه امیرالمومنین، ص ۳۵۳.
[16] آمدی، غررالحکم، ص ۷۶۴.
[17] طباطبایی، المیزان، ج ۷، ص ۱۲۹.
[18] نراقی، معراج السعاده، ج ۲، ص ۳۰۹.
[19] احمدیان، ترجمه نهج الفصاحه، ص ۵۸۶.
[20] آمدی، غرر الحکم، ص ۴۱.
[21] آمدی، غررالحکم، ج ۱، ص ۳۹۵.
فهرست منابع
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، درالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ ق.
ابن میثم، میثم ابن علی، ترجمه شرح صد کلمه امیرالمومنین، مشهد، آستان قدس رضوی (بنیاد پژوهش های اسلامی، ۱۳۷۵ش.
احمدیان، ابراهیم، ترجمه نهج الفصاحه، قم، شهاب الدین، ۱۳۸۵.
تهرانی، مجتبی، اخلاق الهی، آفات زبان، جلد چهارم، تهران، سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۷
تهرانی، مجتبی، اخلاق الهی، مباحث قوه غضبیه، جلد ششم و هفتم، تهران، سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۵.
حسینی دشتی، مصطفی، معارف و معاریف نهج البلاغه، بی جا، سپیدموی اندیشه، ۱۳۹۳ش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، جامعه مدرسین قم، ۱۳۷۴.
عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
فیض کاشانی، ملامحسن، راه روشن، ترجمه، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، انتشارات امیرکبیر، بی تا.
نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، بی جا، انتشارات قائم آل محمد، بی تا.
نراقی، ملااحمد، معراج السعاده، تهران، هجرت، ۱۳۷۷.
بطور خلاصه شوخی های بی جا یکی دیگر از عواملی که سبب کینه و دشمنی می شود، مزاح های بی جا و بی ادبانه است. کینه توزی همچنین نتایج بسیاری در سطح فردی و اجتماعی دارد که همچون می توان به قساوت قلب و حبط اعمال در سطح فردی و نزاع و آشوب در سطح اجتماعی اشاره نمود. تهرانی، مجتبی، اخلاق الهی، آفات زبان، جلد چهارم، تهران، سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۷ تهرانی، مجتبی، اخلاق الهی، مباحث قوه غضبیه، جلد ششم و هفتم، تهران، سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۵.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب