سکوت در مقابل گناه علنی وقتی بی تفاوتی به شراکت در معصیت می رسد
به گزارش عطر حرم، قرآن کریم تاکید می کند که هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد؛ اما این اصل به معنای بی مسئولیتی در مقابل رفتارهای نادرست اجتماعی نیست. روایات اهل بیت(ع) نشان می دهند که سکوت در مقابل گناه آشکار، در صورت وجود شرایط وجوب نهی از منکر، می تواند انسان را به علت ترک وظیفه الهی مستوجب مؤاخذه کند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، هیچ انسانی به خاطر گناهی که دیگری مرتکب شده، مجازات نمی شود؛ اما این به معنای آن نیست که می تواند در مقابل گسترش فساد و معصیت در جامعه بی تفاوت بماند.
یکی از مهم ترین مباحث در آموزه های اسلامی، نسبت میان مسئولیت فردی انسان و وظیفه اجتماعی وی در برابر رفتار دیگران است. قرآن کریم از یک سو اصل عدالت فردی را با عبارت «وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» بیان می کند و از جانب دیگر، با تشریع فریضه امر به معروف و نهی از منکر، مؤمنان را به پاسداری از سلامت اخلاقی جامعه فرامی خواند.
بنابر روایت حوزه، در نگاه اسلام، گناه پنهانی و معصیت آشکار از نظر آثار اجتماعی یکسان نیستند. رفتار نادرستی که در خلوت به انجام می رسد، نباید بهانه ای برای تجسس در زندگی خصوصی افراد باشد؛ اما هنگامی که گناه در منظر عمومی به انجام می رسد و زمینه نرمال سازی فساد را فراهم می آورد، مسئولیت اجتماعی افراد نیز اهمیت پیدا می کند.
جامعه اسلامی؛ سرنوشت مشترک انسان ها در کشتی زندگی
انسان ها در زندگی اجتماعی از یکدیگر جدا نیستند. رفتار هر فرد می تواند بر محیط اطرافش اثر بگذارد و زمینه گسترش ارزش های اخلاقی یا رفتارهای ناصحیح را فراهم آورد.
برای درک بهتر این واقعیت، می توان جامعه را به کشتی ای تشبیه کرد که سرنشینان آن در راه مشترکی حرکت می کنند. اگر یکی از مسافران به بدنه کشتی صدمه بزند، خطر تنها متوجه او نخواهد بود؛ بلکه تمام سرنشینان در معرض نتایج رفتار او قرار می گیرند.
همین منطق در رابطه با زندگی اجتماعی نیز صدق می کند. گناهی که در فضای عمومی به انجام می رسد، ممکنست بتدریج قبح خودرا از دست بدهد و به رفتاری عادی در جامعه تبدیل گردد.
از این منظر، بی تفاوتی در مقابل فساد اجتماعی همیشه یک مسئله شخصی نیست؛ برای اینکه گاهی سکوت و همراهی غیرمستقیم افراد، زمینه گسترش رفتارهای ناصحیح را فراهم می آورد.
تفسیر آیه «هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد»
قرآن کریم در آیه ۱۶۴ سوره انعام می فرماید:
«وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری»
هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را بر دوش نمی کشد.
این آیه یکی از اصول بنیادین عدالت الهی را بیان می کند؛ یعنی هیچ انسانی به خاطر گناهی که دیگری مرتکب شده و وی در آن نقشی نداشته است، مجازات نمی شود.
اما نکته مهم آن است که این آیه، مسئولیت مستقل انسان در مقابل رفتار خودش را نفی نمی کند.
برای مثال، اگر فردی شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را داشته باشد و با وجود توانایی و فراهم بودن شرایط، از انجام وظیفه خودداری کند، به علت گناه دیگری مجازات نمی شود؛ بلکه ممکنست به جهت ترک تکلیف الهی خودش مؤاخذه شود.
بنابراین، میان اصل مسئولیت فردی و مسئولیت اجتماعی هیچ تعارضی وجود ندارد.
گمراه کردن دیگران؛ مسئولیتی فراتر از گناه شخصی
یکی از مواردی که قرآن کریم برای آن مسئولیت مضاعف درنظر گرفته، گمراه کردن دیگران و فراهم کردن زمینه انحراف آنان است.
در آیه ۲۵ سوره نحل آمده است:
«لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ»
آنان در روز قیامت بار گناهان خودرا به صورت کامل بر دوش می کشند و همین طور قسمتی از گناهان کسانی را که بدون آگاهی گمراه کرده اند، بر عهده خواهند داشت. آگاه باشید که چه بار سنگینی بر دوش می کشند!
این آیه نشان میدهد که مسئولیت انسان به رفتار مستقیم او محدود نیست. کسی که با گفتار، رفتار، تبلیغ یا اقدامات خود زمینه انحراف دیگران را فراهم می آورد، در مقابل آثار گمراه کننده عملکرد خویش نیز مسئول است.
سنت گذاری نادرست؛ گناهی با آثار ماندگار
در فرهنگ اسلامی، انسان تنها در مقابل آثار مستقیم رفتار خود مسئول نیست؛ بلکه اگر روش و سنتی را در جامعه پایه گذاری کند و دیگران از آن پیروی کنند، ممکنست آثار آن روش تا مدت ها به پرونده اعمال او متصل بماند.
پیامبر اکرم(ص) در رابطه با بنیان گذاری سنت نیک فرموده اند:
«مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً، فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْءٌ»
هرکس روش نیکی را پایه گذاری کند، پاداش آن و پاداش کسانیکه تا روز قیامت به آن عمل می کنند، برای او خواهد بود؛ بدون آن که از پاداش آنان چیزی کاسته شود.
در مقابل، پایه گذاری شیوه های ناصحیح نیز نتایج سنگینی دارد.
در روایتی دیگر آمده است:
«مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً کَانَ عَلَیْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ»
هرکس روش ناپسندی را پایه گذاری کند، گناه آن و گناه کسانیکه به آن عمل می کنند، تا روز قیامت بر عهده او خواهد بود.
این آموزه نشان میدهد که رواج دادن رفتارهای ناصحیح و نرمال سازی معصیت در جامعه، می تواند مسئولیتی فراتر از یک گناه فردی بوجود آورد.
هشدار امام صادق(ع) در رابطه با سکوت در مقابل گناه همسایه
در روایات اهل بیت(ع)، بی تفاوتی در مقابل گناه دیگران مورد توجه جدی قرار گرفته است.
امام جعفر صادق(ع) در روایتی می فرمایند:
«مَنْ لَهُ جَارٌ وَیَعْمَلُ بِالْمَعَاصِی فَلَمْ یَنْهَهُ فَهُوَ شَرِیکُهُ»
هرکس همسایه ای داشته باشد که مرتکب گناه می شود و او را نهی نکند، در گناه او شریک است.
(إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۱، ص ۱۸۳)
این روایت بر اهمیت مسئولیت اجتماعی در نگاه اهل بیت(ع) تاکید می کند. البته شراکت در گناه به معنای آن نیست که هر فردی در هر شرایطی، فقط به علت سکوت، دقیقاً همان گناه مرتکب را بر عهده می گیرد؛ بلکه باید شرایط و حدود شرعی وجوب نهی از منکر را نیز درنظر گرفت.
تفاوت گناه پنهانی و معصیت آشکار در نگاه اسلام
یکی از مبانی مهم در فهم صحیح امر به معروف و نهی از منکر، تفکیک میان گناه پنهانی و معصیت علنی است.
۱. گناه پنهانی؛ ممنوعیت تجسس در زندگی خصوصی
اگر فردی در خلوت مرتکب گناهی شود و رفتار وی در معرض دید دیگران قرار نگیرد، دیگران مجاز نیستند با تجسس در زندگی خصوصی او به دنبال کشف خطایش باشند.
اسلام بر حفظ آبروی افراد، پرهیز از افشای عیوب و رعایت حریم خصوصی تاکید دارد. بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر نباید به ابزاری برای دخالت بی ضابطه در زندگی شخصی مردم تبدیل گردد.
۲. گناه علنی؛ تهدید سلامت اخلاقی جامعه
اما هنگامی که معصیت در منظر عمومی به انجام می رسد، ممکنست آثار آن از محدوده زندگی فردی فراتر برود.
رفتار علنی می تواند سبب نرمال سازی گناه، تضعیف حساسیت اخلاقی جامعه و تشویق دیگران به تکرار همان رفتار شود.
در چنین شرایطی، فریضه امر به معروف و نهی از منکر با هدف ممانعت از گسترش فساد و پاسداری از ارزش های اخلاقی جامعه مطرح می شود.
روایت حمیری در رابطه با آثار اجتماعی گناه آشکار
عبدالله بن جعفر حمیری در روایتی، تفاوت آثار گناه پنهانی و آشکار را چنین بیان می کند:
«إِنَّ الْمَعْصِیَةَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ إِلَّا عَامِلَهَا، وَإِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیَةً وَلَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ أَضَرَّتْ بِالْعَامَّةِ»
اگر بنده ای پنهانی مرتکب معصیت شود، زیان آن تنها متوجه خود او خواهد بود؛ اما اگر آشکارا مرتکب گناه شود و در مقابل آن واکنشی انجام نشود، آثار زیان بار آن دامنگیر عموم مردم خواهد شد.
(قرب الإسناد، ص ۵۵)
این روایت به خوبی نشان میدهد که چرا در آموزه های اسلامی، نسبت به گناه آشکار و نتایج اجتماعی آن حساسیت ویژه ای وجود دارد.
شرایط شرعی امر به معروف و نهی از منکر
البته نباید از اهمیت مسئولیت اجتماعی، برداشت نادرستی ارائه نمود. امر به معروف و نهی از منکر در فقه اسلامی دارای شرایط و ضوابط مشخصی است.
از جمله مهم ترین این شرایط می توان به موارد زیر اشاره کرد:
شناخت معروف و منکر؛ یعنی فرد باید از نظر شرعی بداند رفتار مورد نظر واقعا واجب یا حرام است.
احتمال تأثیر؛ یعنی احتمال عقلایی برای اثرگذاری تذکر وجود داشته باشد.
اصرار بر ادامه گناه؛ یعنی شخص خاطی بر ادامه رفتار ناصحیح اصرار داشته باشد.
نبود مفسده مهم تر؛ یعنی مبادرت به نهی از منکر نباید سبب نتایج ناموجه و زیان بارتر شود.
همچنین مراتب امر به معروف و نهی از منکر باید مطابق ضوابط شرعی و قانونی رعایت شود و هیچ کس حق ندارد به بهانه اجرای این فریضه، به حقوق و حریم دیگران تجاوز کند.
جمع بندی؛ مسئولیت فردی، مجوز بی تفاوتی اجتماعی نیست
آیه شریفه «وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» مبین عدالت مطلق الهی و اصل مسئولیت فردی انسان هاست؛ اما این اصل هیچ گاه به معنای بی تفاوتی در مقابل فساد اجتماعی نیست.
از مجموع آیات قرآن و روایات اهل بیت(ع) سه حقیقت اساسی به دست می آید:
نخست این که هیچ انسانی به علت گناهی که دیگری مرتکب شده و وی در آن نقشی نداشته است، مجازات نمی شود.
دوم این که ترک وظیفه شرعی، در صورت تحقق شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، خود می تواند گناهی مستقل و سبب مؤاخذه باشد.
سوم این که کسی که آگاهانه زمینه گسترش فساد و گمراهی دیگران را فراهم می آورد، در مقابل آثار رفتار خود نیز مسئول است.
بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر نه با اصل مسئولیت فردی تعارض دارد و نه مجوز دخالت در حریم خصوصی مردم است؛ بلکه راهکاری شرعی برای پاسداری از سلامت اخلاقی جامعه و ممانعت از گسترش معصیت است.
سخن پایانی؛ کشتی جامعه را نمی توان به حال خود رها کرد
ما انسان ها سرنشینان کشتی مشترک زندگی اجتماعی هستیم. صدمه دیدن این کشتی، دیر یا زود می تواند همه سرنشینان را با خطر مواجه کند.
نمی توان به گسترش فساد در جامعه بی تفاوت ماند و با این حال انتظار داشت که آثار آن هیچ گاه به زندگی فردی و خانوادگی ما نرسد.
امر به معروف و نهی از منکر، در قالب ضوابط شرعی، تلاشی برای حفظ سلامت جامعه و ممانعت از عادی شدن زشتی هاست.
انسان مؤمن تنها مسئول پاکی رفتار شخصی خود نیست؛ بلکه در محدوده وظایف و توانایی های شرعی خویش، در مقابل سلامت اخلاقی جامعه نیز مسئولیت دارد.
منابع و پی نوشت ها
۱. سید حسن اسلامی اردکانی، امر به معروف و نهی از منکر، قم، نشر خرم، ۱۳۷۵، ص ۱۶.
۲. قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۶۴.
۳. قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۲۵.
۴. تفسیر نمونه، ج ۶، ص ۶۴.
۵. کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۹.
۶. شیخ مفید، الفصول المختارة، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص ۱۳۶.
۷. دیلمی، إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۱، ص ۱۸۳.
۸. عبدا... بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۴۱۳ق، ص ۵۵.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب