راهکار قرآن برای زمانیکه رنج و مصیبت به زندگی هجوم می آورد
عطر حرم: ترس، گرسنگی، از دست دادن دارایی ها و داغ عزیزان همچون سخت ترین اتفاقاتی هستند که ممکنست زندگی هر انسانی را دستخوش تغییر کنند. اما قرآن کریم در برخورد با این شرایط، انسان را به ناامیدی دعوت نمی کند؛ بلکه راهی از صبر، توکل و برگشت به خداوند را پیش روی او می گذارد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۱۵۴ تا ۱۶۳ سوره بقره، مجموعه ای از آموزه های مهم درباره ی حقیقت زندگی بعد از مرگ، فلسفه آزمون های الهی، شیوه مواجهه با مصیبت ها، مناسک حج و مسئولیت عالمان در بیان حقیقت را مطرح می کنند.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، میان این آیات پیوندی معنادار برقرار می کند؛ پیوندی که از استقامت در راه حق شروع می شود و با تکیه بر توحید و رحمت الهی به انتها می رسد.
شهدا نمرده اند؛ قرآن از حقیقتی فراتر از درک انسان می گوید
آیه ۱۵۴ سوره بقره با یکی از مهم ترین آموزه های قرآن درباره ی جایگاه شهید شروع می شود:
«وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَکِنْ لَا تَشْعُرُونَ»
خداوند به مؤمنان سفارش می کند کسانی را که در راه او کشته می شوند، مرده نخوانند؛ برای اینکه آنان زنده اند، هرچند انسان ها این حقیقت را با حواس ظاهری خود درک نمی کنند.
از نگاه علامه طباطبایی، این آیه در ادامه سفارش به استعانت از صبر و نماز در آیه پیشین قرار دارد. مؤمنان برای ایستادگی در راه حق باید بدانند که تلاش و فداکاری آنان بی نتیجه نمی ماند. اگر در این راه پیروز شوند، به هدف خود رسیده اند و اگر جانشان را از دست بدهند، به حیاتی برتر دست می یابند.
بنابراین، شهادت در منطق قرآن به مفهوم نابودی و پایان زندگی نیست، بلکه انتقال به مرتبه ای دیگر از حیات است؛ حقیقتی که می تواند به انسان در راه ایستادگی و فداکاری امید ببخشد.
چرا خداوند انسان را با ترس، گرسنگی و فقدان عزیزان می آزماید؟
آیه ۱۵۵ سوره بقره از آزمون هایی سخن می گوید که انسان در زندگی با آنها رو به رو می شود:
«وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ»
ترس، گرسنگی، کاهش دارایی ها، از دست دادن جان انسان ها و کم شدن محصولات و دستیافته های زندگی، همچون مواردی هستند که خداوند انسان را با آنها می آزماید.
زندگی دنیا همواره با تغییرات، حوادث ناخواسته و دشواری های مختلف هم راه است و هیچ انسانی از گرفتاری و مصیبت در امان نیست. در عین حال، آزمون های یاد شده آیه، خصوصاً دشواری هایی را هم دربرمی گیرد که جامعه مؤمنان در راه دفاع از حق و مبارزه با باطل با آنها مواجه می شود.
در این نگاه، سختی ها فقط اتفاقاتی ناخوشایند نیستند؛ بلکه می توانند زمینه ای برای رشد معنوی و رسیدن انسان بمراتب بالاتر ایمان باشند. به همین دلیل، قرآن وعده نمی دهد که مؤمنان هیچگاه گرفتار رنج نمی شوند، بلکه از صابران سخن می گوید و پیامبر را مأمور بشارت دادن به آنان می کند.
هنگام مصیبت چه بگوییم؟ پیام عمیق آیه «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ»
قرآن در آیه ۱۵۶، صابران را با یک خصوصیت مهم معرفی می کند:
«الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ»
صابران کسانی هستند که هنگام مواجهه با مصیبت می گویند: ما از آن خداییم و به طرف او بازمی گردیم.
این عبارت تنها جمله ای برای تسکین بازماندگان یا واکنشی زبانی در مقابل مرگ و فقدان نیست؛ بلکه مبین یک جهان بینی عمیق است.
انسان صابر می داند که مالک حقیقی جان و مال او خداوند است و آن چه در اختیار دارد، امانتی از جانب آفریدگار شمرده می شود. بنابراین، از دست دادن دارایی یا عزیزان، هرچند بسیار دردناک است، به مفهوم از دست رفتن مالکیت حقیقی چیزی نیست که انسان مستقلاً صاحب آن باشد.
آیه ۱۵۷ هم پاداش این افراد را چنین بیان می کند:
«أُولَئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ»
خداوند بر آنان درود و رحمت می فرستد و آنها را هدایت یافتگان حقیقی معرفی می کند.
بر این اساس، صبر در مقابل مصیبت به مفهوم تسلیم منفعلانه یا انکار اندوه نیست؛ بلکه ریشه در شناخت درست انسان از خداوند، جهان و عاقبت زندگی دارد.
چرا قرآن بعد از آیات صبر به صفا و مروه اشاره می کند؟
پس از بیان حقیقت صبر و پاداش صابران، آیه ۱۵۸ سوره بقره به یکی از مناسک مهم حج می پردازد:
«إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ»
صفا و مروه از علائم الهی هستند و آنهایی که حج یا عمره به جا می آورند، باید میان این دو مکان اهتمام کنند.
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، صفا و مروه را از شعائر و نشانه های عبادت خداوند می داند و باور دارد که آیه در مقام تشریع حکم اهتمام میان این دو مکان است.
همچنین عبارت «فَإِنَّ اللَّهَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ» یادآور می شود که خداوند از اعمال نیک بندگان آگاه است و پاداش آنها را ارج می نهد.
این آیه بر ضرورت زنده نگه داشتن مناسک الهی و توجه به نشانه های بندگی و اطاعت از خداوند تاکید می کند.
هشدار قرآن به عالمانی که حقیقت را از مردم پنهان می کنند
یکی از مهم ترین محورهای آیات این صفحه، اخطار صریح خداوند درباره ی پنهان کردن حقایق دینی است. آیه ۱۵۹ سوره بقره می فرماید:
«إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَی مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُولَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ»
خداوند کسانی را که نشانه های روشن و هدایت نازل شده را بعد از آشکار شدن برای مردم پنهان می کنند، مورد لعنت قرار می دهد؛ لعنتی که تنها به خداوند محدود نیست و همه لعنت کنندگان را هم دربرمی گیرد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیات را خصوصاً ناظر به رفتار عالمان اهل کتاب می داند که حقایق دینی را پنهان می کردند یا با تفسیرهای انحرافی، معنای حقیقی آنها را تغییر می دادند.
او بطور مشخص به رفتار برخی عالمان یهود اشاره می کند که بشارت های تورات درباره ی ظهور پیامبر اسلام را کتمان می کردند یا با تأویل های نادرست، دلالت این بشارت ها را تغییر می دادند.
نکته مهم در تفسیر علامه این است که کتمان حقیقت تنها به مفهوم مخفی کردن یک متن یا آیه نیست؛ بلکه تحریف معنا، تغییر دلالت آیات و عرضه تفسیرهای نادرست برای دور کردن مردم از حقیقت هم می تواند مصداق کتمان باشد.
از نگاه او، قسمتی از اختلافات و انحرافات دینی نتیجه رفتار عالمانی است که بجای بیان حقیقت، دانش خودرا پنهان کرده یا آنرا به گونه ای نادرست در اختیار مردم قرار داده اند.
آیا توبه از پنهان کردن حقیقت کافی است؟
آیه ۱۶۰ سوره بقره، بعد از بیان مجازات کتمان کنندگان، راه بازگشت و توبه را هم نشان می دهد:
«إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَیَّنُوا فَأُولَئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»
در این آیه سه شرط برای پذیرفته شدن توبه عنوان شده است: توبه، اصلاح و بیان حقیقت.
از نگاه علامه طباطبایی، کسی که حقیقتی را از مردم پنهان کرده، نمی تواند فقط با پشیمانی درونی ادعا کند که توبه کرده است. او باید آن چه را پنهان کرده آشکار سازد و انحرافی را که در بین مردم ایجاد کرده، اصلاح نماید.
به بیان دیگر، جبران کتمان حقیقت مستلزم آشکار کردن همان حقیقت است.
این آموزه نشان داده است که مسئولیت اشخاصی که دانش و آگاهی دینی دارند، بسیار سنگین است و آنها نمی توانند تنها با یک توبه زبانی از نتایج گمراه کردن دیگران رهایی یابند.
عاقبت آنهایی که با آگاهی از حقیقت، آنرا انکار می کنند
آیات ۱۶۱ و ۱۶۲ بار دیگر به سرنوشت کسانی می پردازند که بر انکار و مخالفت آگاهانه با حقیقت پافشاری می کنند:
«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ کُفَّارٌ أُولَئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ»
خداوند می فرماید آنهایی که کفر ورزیدند و در همان حال از دنیا رفتند، گرفتار لعنت خدا، فرشتگان و همه مردم خواهند شد. عذاب آنان هم نه تخفیف می یابد و نه به آنها مهلتی داده می شود.
علامه طباطبایی تاکید می کند که مقصود این آیات، کسانی هستند که با وجود شناخت حقیقت، از روی عناد و لجاجت آنرا انکار می کنند.
بنابراین، صرف ناآگاهی یا نرسیدن پیام حق به انسان، لزوماً مصداق چنین انکاری نیست. تاکید آیات بر اشخاصی است که آگاهانه در مقابل حقیقت ایستادگی می کنند و تا انتهای عمر بر این موضع باقی می مانند.
پیام پایانی آیات؛ همه چیز به توحید و رحمت خداوند بازمی گردد
آخرین آیه این مجموعه، با تکیه بر یکی از بنیادی ترین اصول اعتقادی اسلام، یعنی یگانگی خداوند، به انتها می رسد:
«وَإِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِیمُ»
خداوند اعلام می کند که معبود حقیقی انسان ها تنها اوست و هیچ معبودی جز او وجود ندارد؛ خدایی که رحمان و رحیم است.
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، بر انحصار الوهیت در ذات خداوند تاکید می کند. از نظر او، این عبارت تنها به مفهوم وجود یک خدا در بین چند خدا نیست، بلکه هرگونه شریک و معبود مستقل در کنار خداوند را نفی می کند.
قرار گرفتن این آیه در انتها مجموعه ای که از حقیقت حیات شهیدان و صبر در مقابل مصیبت شروع شده و به مسئولیت عالمان در بیان حقیقت و مجازات کتمان کنندگان رسیده است، بار دیگر نشان داده است که همه ابعاد زندگی انسان باید بر محور توحید و بندگی خداوند شکل بگیرد.
پیام آیات ۱۵۴ تا ۱۶۳ سوره بقره این است که انسان در راه زندگی با رنج، فقدان و آزمون های دشوار رو به رو می شود؛ اما ایمان به حیات بعد از مرگ، صبر در مقابل مصیبت، بازگشت به خداوند و پایبندی به حقیقت می توانند چراغ راه وی در این مسیر باشند.
تلاوت و شنیدن آیات ۱۵۴ تا ۱۶۳ سوره بقره، واقع در صفحه ۲۴ قرآن کریم، مجالی برای تأمل بیشتر در این آموزه های قرآنی است.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب