آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
عطر حرم: آزادی، رؤیای دیرینه تاریخ بشر همیشه موضوع مورد مناقشه اندیشمندان بوده است، اما در جهان امروز، مرز میان انتخاب، رهایی و محدودیت کجاست و آیا انسان معاصر آن گونه که می پندارد، آزاد است؟
خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، سیده فاطمه سادات کیایی؛ «آزادی» همان مفهومی است که خیلی از تعارض ها و تناقض های بشری در طول ادوار مختلف به آن بازمی گردد. چه آن زمانیکه آدمی از حیث پایبندی به قوانین و مقررات زندگی اجتماعی در قیدوبند کمتری بود و چه امروز که این مفهوم در پیچیده ترین حالات و در جزئی ترین روابط و رفتارها هم چارچوبی نوشته و نانوشته را پیش روی بشریت قرار می دهد. آزادی همواره یکی از موضوعات مهم علوم اجتماعی و انسانی بوده است؛ از فلسفه گرفته تا دین، همواره انسان ها نگاه متفاوتی به مقوله آزادی داشته اند. برداشت ها و تعاریف متفاوت، نخستین قدمی بود که اندیشه و نگرش افراد را متمایز می کرد. عده ای آنرا رهایی از محدودیت ها و قیود و عده ای آنرا با نگاهی معنوی به انتخاب آگاهانه و رهایی انسان از اسارت درون و بیرون مرتبط می کردند.
آزادی مفهومی فراتر از انتخاب های روزمره
شاید در دنیای امروز آزادی بیشتر از یک مفهوم فلسفی و عمیق به موضوعی تجربی و روزمره تبدیل گشته است. تجربه آزادی افراد به انتخاب سبک زندگی، پوشش و تصمیم گیری جهت زندگی شان محدود می شود، آن چه که گاه مرزهای قواعد و قوانین را هم درمی نوردد و آزادی را به معنای خارج شدن از اجبار و سلطه سیاسی و اجتماعی می کشاند. موضوعی که در دهه های قبل و شاید سده های گذشته بیشتر متمرکز بر عقاید و آزادی بیان می شد.
اگر از گروهی سؤال شود که آیا دوست دارند آزاد باشند، اساسا پاسخ آنان بله است. اما مبحث دقیقاً جایی محل مناقشه است که در مورد ابعاد و چگونگی آن سؤال شود. حتی سؤال بر سر این که آیا انسان آزاد است هر کاری که می خواهد انجام دهد یا نه.
باروخ اسپینوزا معتقد بود خیلی از انسان ها تصور می کنند آزادند، در صورتیکه رفتارشان تحت تأثیر احساسات، ترس ها، خشم ها و خواسته هایی قرار دارد که خودشان به درستی از علت آنها آگاه نیستند. از نظر او، هرچه انسان بیشتر جهان، خودش و علت اتفاقات را بشناسد، کمتر تحت سلطه هیجان ها و عوامل ناشناخته قرار می گیرد و آگاهانه تر رفتار می کند. بعنوان مثال، کسی که در موقعیت دشوار فقط از روی ترس تصمیم می گیرد، ممکنست تصور کند انتخاب نموده است؛ اما در حقیقت ترس بر تصمیم او مسلط بوده است. شناخت علت ترس و درک شرایط می تواند قدرت انتخاب آگاهانه تری به او بدهد.
اسپینوزا با نگاهی درونی به مساله شناخت خود و تسلط بر هیجانات، آزادی را در درون جست وجو می کرد. یا ژان پل سارتر معتقد بود انسان برعکس اشیا، ماهیتی کاملا از پیش تعیین شده ندارد، بلکه با انتخاب ها و رفتارهایش شخصیت و هویت خودرا می سازد. انسان حتی وقتی از انتخاب کردن فرار می کند، در حقیقت نوعی انتخاب انجام داده است. بدین سبب آزادی با مسئولیت همراه می باشد و فرد نمی تواند تمام تصمیم هایش را به شرایط محیطی یا دیگران نسبت دهد.
این نگاه به آزادی درونی و بیرونی، خود دریچه ای برای پی بردن به افکار و جهان اندیشه ای هر فرد است. چنانچه فارابی هم آزادی را صرفا به معنای رهایی از محدودیت ها نمی دانست. در اندیشه او، انسان برای رسیدن به سعادت حقیقی به عقل، معرفت و زندگی اجتماعی نیاز دارد. او جامعه ای را مطلوب می داند که در آن انسان ها برای رسیدن به سعادت و کمال یاری می شوند. بدین سبب آزادی هم باید در رابطه با هدف زندگی انسان و حرکت او به سمت سعادت فهمیده شود. از این منظر، اگر فردی صرفا برمبنای خواسته های نفسانی خود رفتار کند، لزوماً به آزادی حقیقی و سعادت نرسیده است.
با این تفاسیر است که هر کس می تواند پاسخ منحصر به فردی به این سوال بدهد که آیا او آزاد است یا آزادی وجود دارد. باید گفت همه چیز به خود ما بازمی گردد. تعریف ما از هستی چیست و همین تعریف، آزادی ما را می سازد. ملاصدرا انسان را موجودی ثابت و ایستا نمی داند، بلکه باور دارد وجود انسان درحال حرکت و تکامل است. انسان در طول زندگی با انتخاب ها و اعمال خود می تواند به مراتب بالاتری از کمال برسد یا از مسیر رشد فاصله بگیرد. از منظر او، آزادی به توانایی انسان برای حرکت آگاهانه در راه تکامل مربوط می شود. انتخاب های انسان صرفا رفتارهای مقطعی نیستند، بلکه در تشکیل شخصیت و حقیقت وجودی او تأثیر می گذارند.
در این میان، ایمانوئل کانت هم با نگاهی متفاوت، آزادی را به مساله عقل و خودفرمانی انسان پیوند می زند. از نظر او، آزاد بودن به معنای انجام دادن هر کاری که انسان میل دارد نیست؛ بلکه انسان زمانی به آزادی حقیقی نزدیک می شود که بتواند برمبنای عقل و اصول اخلاقی تصمیم بگیرد. انسانی که تمام رفتارهایش تحت تأثیر تمایلات و خواسته های لحظه ای قرار دارد، در حقیقت هنوز از سلطه امیال خود رها نشده است. کانت آزادی را در توانایی انسان برای قانون گذاری عقلانی برای خویشتن می دید؛ به این معنا که انسان به جای پیروی صرف از خواسته های بیرونی و درونی، بتواند با تأکید بر عقل، مسیر رفتار خودرا تعیین کند.
آیزایا برلین هم با طرح دو مفهوم آزادی مثبت و منفی، دریچه جدیدی به این بحث گشود. در نگاه او، آزادی منفی به معنای نبود مداخله و محدودیت بیرونی در زندگی انسان است؛ یعنی فرد تا چه اندازه می تواند بدون دخالت دیگران تصمیم بگیرد و عمل کند. اما آزادی مثبت به توانایی انسان برای هدایت و اداره زندگی خود اشاره دارد. این تمایز نشان داده است که گاهی انسان از نظر ظاهری و قانونی آزاد است، اما به علت نداشتن امکانات، آگاهی یا توانایی لازم، قدرت انتخاب حقیقی ندارد. به بیان دیگر، آزادی تنها به معنای نبود مانع نیست، بلکه برخورداری از امکان تصمیم گیری و تعیین سرنوشت هم در تحقق آن نقش دارد.
شهید مرتضی مطهری هم آزادی را یکی از شرایط اساسی رشد و تکامل انسان می دانست. از نظر او، انسان برای رسیدن به کمال باید امکان انتخاب داشته باشد؛ چونکه رشد و فضیلت زمانی پرارزش است که با اختیار و آگاهی به دست آمده باشد. اگر انسانی به اجبار به انجام یک رفتار اخلاقی وادار شود، نمی توان گفت به همان معنایی رشد کرده است که فردی با شناخت و انتخاب خود آن رفتار را انجام می دهد. مطهری با این وجود میان آزادی و بی بندوباری تفاوت قائل بود و معتقد بود آزادی نباید به معنای رهایی از هرگونه قاعده اخلاقی و انسانی تلقی شود. در این نگاه، آزادی نه هدفی جدا از انسان، بلکه مهلتی برای شکوفایی استعدادها و رسیدن او به کمال است.
از فروم تا مطهری، کتاب هایی برای فهم ابعاد آزادی
کتاب هایی هم درباره ی آزادی از اندیشمندان ایرانی و خارجی در ضمن سالهای گذشته به چاپ رسیده که به تفسیر درباره ی این مفهوم و ابعاد آن پرداخته است. کتاب «گریز از آزادی» اثر اریک فروم با ترجمه عزت ا... فولادوند و از انتشارات مروارید، آزادی را از دریچه روان شناسی اجتماعی بررسی می کند. فروم در این اثر به تناقضی در وجود انسان می پردازد؛ این که انسان از یک سو خواهان استقلال و رهایی از محدودیت هاست و از جانب دیگر، گاهی از تنهایی و مسئولیت ناشی از آزادی هراس دارد و به دنبال پناه بردن به اقتدار و وابستگی می رود. این کتاب تلاشی برای شناخت رابطه آزادی با اضطراب، امنیت و شخصیت انسان مدرن است.
کتاب «درباره آزادی» اثر جان استوارت میل با ترجمه محسن ثلاثی و از انتشارات علمی، یکی از آثار کلاسیک فلسفه سیاسی درباره ی حدود آزادی فردی است. میل در این کتاب به رابطه فرد با جامعه و حکومت می پردازد و این پرسش را مطرح می کند که جامعه تا چه اندازه حق دارد در انتخاب ها و رفتارهای فرد دخالت کند. او از آزادی اندیشه، بیان و انتخاب فردی دفاع می کند و باور دارد محدود کردن آزادی انسان باید با ملاحظه صدمه احتمالی به دیگران صورت بگیرد.
کتاب های «چهار مقاله درباره ی آزادی» و «آزادی و خیانت به آزادی؛ شش دشمن آزادی بشر» هر دو از آثار آیزایا برلین هستند که از دو زاویه مکمل به مفهوم آزادی می پردازند. کتاب نخست با ترجمه محمدعلی موحد و از انتشارات خوارزمی، آزادی را از منظر فلسفه سیاسی و اندیشه اجتماعی بررسی می کند و با تفکیک میان آزادی منفی، یعنی رهایی از دخالت و محدودیت های بیرونی، و آزادی مثبت، یعنی توانایی انسان برای هدایت زندگی و تعیین سرنوشت خویش، نشان داده است که برداشت های متفاوت از آزادی چه طور می توانند به تعارض های سیاسی و اجتماعی منجر شوند. کتاب دوم با ترجمه عزت ا... فولادوند و از انتشارات ماهی، به بررسی اندیشه شش متفکر اروپایی، همچون روسو، هگل و فیخته، درباره ی آزادی اختصاص دارد و توضیح می دهد که چه طور برخی نظریه هایی که با هدف تحقق آزادی شکل گرفته اند، ممکنست در عمل به محدود شدن آزادی فردی بینجامند. در مجموع، این دو اثر با واکاوی ابعاد نظری و تاریخی آزادی، تناقض ها و مناقشه های پیرامون این مفهوم را روشن می کنند.
شهید مرتضی مطهری در دو کتاب «آزادی معنوی» و «انسان و سرنوشت» از انتشارات صدرا، به ابعاد مختلف آزادی انسان پرداخته است. وی در «آزادی معنوی» بر اهمیت رهایی از بند خواهش های نفسانی تاکید می کند و باور دارد آزادی حقیقی تنها به معنای نبود اجبار و سلطه بیرونی نیست، بلکه انسان باید بتواند بر تمایلات درونی خود هم غلبه کند تا مسیر خودسازی و کمال را بپیماید. در کتاب «انسان و سرنوشت» هم بحث از زاویه دیگری دنبال می شود؛ مطهری با بررسی مساله جبر و اختیار، نقش اراده انسان در تشکیل سرنوشت و نسبت آن با تقدیر و نظام علت و معلول را به بحث می گذارد. به این ترتیب، این دو اثر از یک سو به آزادی درونی و اخلاقی انسان و از جانب دیگر به اختیار، انتخاب و مسئولیت وی در تعیین مسیر زندگی می پردازند.
بطور خلاصه، چه آن زمانیکه آدمی از حیث پایبندی به قوانین و مقررات زندگی اجتماعی در قیدوبند کمتری بود و چه امروز که این مفهوم در پیچیده ترین حالات و در جزئی ترین روابط و رفتارها هم چارچوبی نوشته و نانوشته را پیش روی بشریت قرار می دهد. به عنوان مثال، کسی که در موقعیت دشوار فقط از روی ترس تصمیم می گیرد، ممکنست تصور کند برگزیده است؛ اما در حقیقت ترس بر تصمیم او مسلط بوده است. او از آزادی اندیشه، بیان و انتخاب فردی دفاع می کند و باور دارد محدود کردن آزادی انسان باید با ملاحظه لطمه احتمالی به دیگران صورت بگیرد. کتاب های چهار مقاله درباره ی ی آزادی و آزادی و خیانت به آزادی؛ شش دشمن آزادی بشر هر دو از آثار آیزایا برلین هستند که از دو زاویه مکمل به مفهوم آزادی می پردازند.
منبع: عطر حرم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب