خطبه 45 نهج البلاغه انتخاب سرنوشت ساز انسان میان خدا و دنیا از دید امام علی(ع)
عطر حرم: امام علی(ع) در خطبه ای که قسمتی از آن در خطبه 45 نهج البلاغه آمده است، با بیان شش خاصیت خداوند و شش وصف دنیا، انسان را به تأمل در رابطه با حقیقت زندگی و انتخاب میان ماندگاری و فنا فرامی خواند؛ انتخابی که می تواند مسیر زندگی انسان را تغییر دهد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شناخت خداوند و دنیا، یکی از مهم ترین زمینه های تشکیل نگرش انسان به زندگی است. انسان از یک سو با خدایی روبه روست که رحمت و نعمتش پایان پذیر نیست و از جانب دیگر، در جهانی زندگی می کند که با وجود همه زیبایی ها و جذابیت هایش، سرانجامی جز فنا ندارد.
بنابر روایت ابنا، امیرالمؤمنین علی(ع) در بخشی از خطبه روز عید فطر، با کنار هم قرار دادن خصوصیت های خداوند و دنیا، تصویری روشن از این دو حقیقت ارایه می دهد؛ تصویری که انسان را به انتخابی آگاهانه و دوری از دلبستگی افراطی به دنیا دعوت می کند.
خداوند؛ رحمت بی انتها و نعمت همیشگی
امام علی(ع) در شروع این فراز، خداوند را با اوصافی ستایش می کند که هرکدام بیان کننده گستردگی رحمت و نعمت الهی است:
«الْحَمْدُ لِلّهِ غَیْرَ مَقْنُوط مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکَفٍ عَنْ عِبادَتِهِ الَّذی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ».
یعنی: خدای را سپاس که رحمتش جای نومیدی نیست، هیچ کس از نعمتش محروم نمی ماند، از آمرزش او نباید ناامید شد و بندگی اش مایه عار و ننگ نیست؛ خدایی که رحمتش زایل نمی شود و نعمتش از میان نمی رود.
این اوصاف، تصویری از خداوندی ارایه می کنند که رحمتش محدود به زمان و شرایط ویژه ای نیست و درهای آمرزش او به روی بندگان بسته نمی گردد. چنین شناختی می تواند امید به رحمت الهی را در دل انسان زنده نگه دارد و زمینه ارتباطی آگاهانه تر با آفریدگار را فراهم سازد.
دنیا از نگاه امام علی(ع)؛ زیبا، فریبنده و فناپذیر
در ادامه خطبه، امام علی(ع) به توصیف دنیا می پردازد و ضمن اشاره به جذابیت های آن، حقیقت ناپایدارش را یادآور می شود:
«وَ الدُّنْیا دارٌ مُنِیَ لَها الْفَناءُ وَ لِأَهْلِها مِنْهَا الْجَلاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضْراءُ وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النّاظِرِ».
یعنی: دنیا خانه ای است که فنا برای آن مقدر شده و کوچیدن از آن برای ساکنانش حتمی است. در کام ها شیرین و در نگاه ها سبز و خرم است؛ به سمت خواهانش شتابان می آید و محبت خودرا در دل نظاره گرش جای می دهد.
در این توصیف، دو خصوصیت متفاوت دنیا در کنار یکدیگر قرار گرفته اند: از یک سو، زیبایی و شیرینی آنکه توجه انسان را به خود جلب می کند و از جانب دیگر، فنا و ناپایداری آنکه سر انجام جدایی از این جهان را اجتناب ناپذیر می سازد.
امام علی(ع) با این بیان، انسان را متوجه فاصله میان ظاهر جذاب دنیا و حقیقت ناپایدار آن می کند؛ چونکه ممکنست زیبایی های زودگذر، چنان در دل انسان جای بگیرند که حقیقت پایان پذیر بودن زندگی دنیوی را فراموش کند.
توصیه امام علی(ع) به منظور زندگی در دنیا چیست؟
پس از بیان خصوصیت های دنیا، امیرالمؤمنین(ع) راه درست مواجهه با آنرا هم مشخص می کند و انسان را به اعتدال در بهره مندی از امکانات زندگی فرامی خواند:
«فَارْتَحِلُوا مِنْها بِاَحْسَنِ ما بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فیها فَوْقَ الْکَفافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْها اَکْثَرَ مِنَ الْبَلاغِ».
یعنی: از این دنیا با بهترین توشه ای که فراهم نموده اید کوچ کنید؛ بیشتر از اندازه کفاف در آن نخواهید و فراتر از آن چه برای گذران زندگی لازم است، از آن طلب نکنید.
این سخنان نشان میدهد که سفارش امام علی(ع)، محروم کردن انسان از امکانات و نعمت های زندگی نیست؛ بلکه پرهیز از زیاده خواهی و تبدیل دنیا به هدف غائی است.
از نگاه ایشان، انسان باید از فرصت زندگی برای فراهم کردن توشه آخرت استفاده نماید و در بهره مندی از مواهب دنیا، اصل عفاف و کفاف را فراموش نکند.
انتخاب انسان میان ماندگاری و فنا
با کنار هم قرار دادن این اوصاف، پیام اصلی این فراز از خطبه روشن تر می شود. انسان باید میان دو حقیقت متفاوت انتخاب کند: خداوندی که رحمت و نعمتش پایان نمی پذیرد و دنیایی که با وجود جذابیت های فراوان، سرانجامی جز نابودی ندارد.
از یک سو، خداوند قرار دارد که رحمتش جای نومیدی نیست، نعمتش فراگیر است، آمرزشش مایه امید بندگان است و هیچگاه از رحمت و نعمت او کاسته نمی گردد. از جانب دیگر، دنیا قرار دارد که شیرینی و زیبایی اش می تواند دل انسان را به خود مشغول کند، اما ماندگاری در آن برای هیچ کس امکان ندارد.
تأمل در این دو حقیقت، انسان را به بازبینی در اولویت های زندگی دعوت می کند. اگر مقرر است چیزی محور تصمیم ها و دلبستگی های انسان باشد، آیا شایسته تر نیست که حقیقتی پایدار بر جلوه ای ناپایدار ترجیح داده شود؟
پیام خطبه ۴۵ نهج البلاغه به منظور زندگی امروز
پیام این خطبه تنها به روزگار گذشته محدود نمی گردد. انسان امروز هم در بین خواسته ها، لذت ها، رقابتها و جذابیت های زندگی با همین انتخاب روبه روست.
امام علی(ع) با یادآوری فناپذیری دنیا، به انسان می آموزد که زیبایی های زندگی را ببیند و از نعمت های آن بهره مند شود، اما اجازه ندهد این جذابیت ها او را از هدف اصلی زندگی غافل کنند.
بر اساس این نگاه، دنیا نه دشمن انسان است و نه مقصد نهائی او؛ بلکه مجالی برای رشد، بندگی و فراهم کردن توشه آخرت است.
درس اساسی خطبه ۴۵ نهج البلاغه این است: در دنیا زندگی کنید، از نعمت های آن بهره ببرید، اما دل به چیزی نسپارید که ماندگار نیست. خداوند را مقصد قرار دهید و دنیا را وسیله ای برای رسیدن به کمال بدانید.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب