شفاعت فقط برای قیامت نیست راز شفاعت در دنیا و برزخ چیست؟
عطر حرم: وقتی از «شفاعت» سخن گفته می شود، به طور معمول ذهن ها به روز قیامت و نجات از عذاب دوزخ می رود؛ اما آیا شفاعت فقط در آن روز معنا دارد؟ آیات قرآن و روایات، تصویری گسترده تر از شفاعت ارایه می کنند؛ تصویری که دنیا، عالم برزخ و قیامت را دربرمی گیرد. از استغفار پیامبر(ص) برای گناهکاران در دنیا تا تأثیر اعمال نیک و حضور اولیای الهی در عالم برزخ؛ شفاعت می تواند فراتر از آن چیزی باشد که تا حالا تصور کرده ایم.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، برمبنای آن چه از آیات قرآن و روایات اسلامی به دست می آید، «شفاعت» در معنای گسترده خود تنها به روز قیامت اختصاص ندارد، بلکه میتوان جلوه هایی از آنرا در هر سه عالم دنیا، برزخ و آخرت مشاهده کرد. البته مهم ترین جایگاه شفاعت و آثار اساسی آن، روز قیامت و در ارتباط با نجات انسان از عذاب دوزخ است.
قرآن کریم در سوره «نساء» می فرماید:
«وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اَسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ، لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
یعنی: «اگر آنان هنگامی که به خویشتن ستم کردند، نزد تو می آمدند و از خداوند طلب آمرزش می کردند و پیامبر هم برای آنان استغفار می کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند.»
بدون تردید یکی از عرصه های مهم شفاعت، روز قیامت است؛ چونکه بخش قابل توجهی از آیات در ارتباط با شفاعت، ناظر به حوادث آن روز است. در عین حال، این پرسش مطرح می شود که آیا شفاعت در عالم برزخ یا حتی در همین دنیا هم تحقق پیدا می کند؟ همینطور آیا قبل از به انتها رسیدن حسابرسی در قیامت، امکان شفاعت وجود دارد یا شفاعت تنها در آخرین مراحل آن روز صورت می گیرد؟
دیدگاه علامه طباطبایی در رابطه با زمان شفاعت
مرحوم علامه طباطبایی در بررسی مساله شفاعت، بحث مفصلی را مطرح کرده و در نهایت به این دیدگاه می رسد که شفاعت در آخرین موقف از مواقف قیامت به انجام می رسد. در این مرحله، شفیع برای فرد مورد شفاعت، درخواست مغفرت می کند تا او گرفتار ورود به دوزخ نشود یا اگر وارد دوزخ شده است، به واسطه شفاعت از آن بیرون رود.
با این حال، علامه طباطبایی در تعدادی مباحث دیگر خود به عالم برزخ هم توجه کرده است. او روایاتی را مورد بررسی قرار می دهد که بر حضور پیامبر(ص) و ائمه(ع) هنگام مرگ انسان، زمان سؤال قبر و کمک آنان به مؤمنان دلالت دارد. با این حال، ایشان این موارد را «شفاعت» به مفهوم خاص آن نمی داند، بلکه آنها را نوعی تصرف و حکومت الهی می شمارد که خداوند به اولیای خود عطا کرده است. [۱]
نکته قابل توجه این است که علامه طباطبایی در بحث از حقیقت شفاعت، معنای آنرا بسیار گسترده می داند و تاثیر اسباب در عالم تکوین و تشریع را هم در قلمرو شفاعت قرار می دهد؛ اما در اینجا کمک و یاری اولیای الهی به مؤمنان برای عبور از دشواری های قبر و برزخ را مصداق شفاعت به مفهوم اصطلاحی آن نمی شمارد.
آیا شفاعت در دنیا هم وجود دارد؟
با بررسی مجموعه آیات و روایات میتوان دریافت که اگر شفاعت را در معنای وسیع آن درنظر بگیریم، این مساله به قیامت محدود نمی شود و دنیا، برزخ و آخرت را شامل می شود؛ هرچند جایگاه اصلی و مهم ترین آثار آن در قیامت و خصوصاً در نجات از عذاب الهی آشکار می شود.
آیه ۶۴ سوره نساء نمونه ای روشن از این مساله است. خداوند می فرماید:
«وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اَسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ، لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
مضمون آیه این است که اگر کسانیکه مرتکب گناه شده و به خود ستم کرده اند، نزد پیامبر می آمدند، از خداوند طلب آمرزش می کردند و پیامبر هم برای آنان استغفار می کرد، خداوند را توبه پذیر و مهربان می یافتند.
اکنون این پرسش مطرح می شود که درخواست آمرزش پیامبر اکرم(ص) برای مؤمنان خطاکار، جز شفاعت چه معنای دیگری می تواند داشته باشد؟
نمونه دیگری از این مساله را میتوان در داستان حضرت یعقوب(ع) و فرزندانش مشاهده کرد. هنگامی که فرزندان یعقوب از خطای خود پشیمان شدند، از پدر خواستند برای آنان از خداوند طلب آمرزش کند و حضرت یعقوب هم این درخواست را پذیرفت. [۲]
شفاعت پیامبران و اولیای الهی در دنیا
در موارد مختلفی هم مشاهده می شود که افراد یا حتی اقوامی در همین دنیا به واسطه شفاعت و دعای پیامبران و اولیای الهی از عذاب یا گرفتاری نجات پیدا کرده اند.
اگر شفاعت را به مفهوم واسطه شدن برای دریافت رحمت و رفع عذاب الهی بدانیم، چنین مواردی را هم میتوان از جلوه های شفاعت در عالم دنیا دانست.
بنابراین، شفاعت لزوماً نباید به صحنه قیامت و بعد از برگزاری محکمه الهی محدود شود؛ بلکه در همین دنیا هم نمونه هایی از درخواست اولیای الهی برای آمرزش یا رفع عذاب وجود دارد.
شفاعت در عالم برزخ چطور است؟
در مورد عالم برزخ هم روایات گوناگونی وجود دارد که نشان میدهد برخی اعمال نیک انسان، همچون نماز، روزه، ولایت و دیگر اعمال صالح می تواند در وضعیت وی در برزخ اثرگذار باشد و باعث کاهش برخی آلام و مجازات ها شود.
همچنین در تعدادی روایات آمده است که حضور اولیای الهی می تواند برای مؤمنان آثار و برکاتی داشته باشد. حتی دفن فرد صالح و پاکدامنی که از حسنات و اعمال نیک برخوردار بوده است در یک قبرستان، می تواند در تخفیف مجازات بعضی از گناهکاران آن مکان مؤثر باشد.
این موارد را هم میتوان در گستره وسیع شفاعت و تاثیر اسباب الهی در عالم برزخ مورد توجه قرار داد.
از سوی دیگر، نماز میت و درخواست آمرزش برای فرد درگذشته هم نمونه ای روشن از درخواست رحمت الهی برای دیگری است و نمی توان تاثیر چنین دعا و استغفاری را نادیده گرفت. از این منظر، نماز میت هم می تواند جلوه ای از مفهوم گسترده شفاعت به شمار آید.
جایگاه اصلی شفاعت کجاست؟
با توجه به مجموعه این آیات و روایات، میتوان گفت شفاعت در معنای گسترده خود، منحصر به یک عالم خاص نیست و جلوه هایی از آن در دنیا، برزخ و آخرت قابل مشاهده می باشد.
با این حال، جایگاه اصلی و مهم شفاعت، روز قیامت است؛ خصوصاً زمانی که انسان در آستانه رویارویی با نتایج اعمال خود و عذاب الهی قرار می گیرد. در آنجا شفاعت می تواند در نجات برخی گناهکاران از ورود به دوزخ یا خارج شدن آنان از عذاب الهی نقش داشته باشد.
بنابراین، تصور شفاعت تنها بعنوان اتفاقی که در روز قیامت رخ می دهد، تصویر کاملی از این مفهوم عرضه نمی نماید. آیات قرآن و روایات، شفاعت را مفهومی گسترده تر معرفی می کنند که آثار و جلوه های آنرا میتوان در عوالم مختلف دنبال کرد؛ هرچند قیامت، مهم ترین عرصه ظهور آثار شفاعت است.
پی نوشت ها
[۱] المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمدحسین، انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ قمری، چاپ پنجم، ج ۱، ص ۱۵۶.
[۲] سوره یوسف، آیه ۹۷.
[۳] گردآوری از کتاب «پیام قرآن»، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ شمسی، چاپ نهم، ج ۶، ص ۵۲۷.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب