سالروز شهادت امام علی النقی(ع)؛

امام هادی(ع) در مقابل انحرافات جامعه، قاطعانه وارد عمل می شدند

امام هادی(ع) در مقابل انحرافات جامعه، قاطعانه وارد عمل می شدند عطر حرم: امام هادی (ع) از روزی که به اجبار در سامرا اقامت گزید، هجده سال تحت نظارت و مراقبت شدید مزدوران حکومت عباسی ها قرار گرفت. با توجه به این کنترل شدید، او هیچ گاه دست از هدایت امت اسلامی برنداشت.



به گزارش عطر حرم به نقل از مهر، حجت الاسلام ابراهیم بهاری در یادداشتی که در اختیار خبرگزاری مهر قرار داده است به تبیین نقش امام علی النقی (ع) در هدایت شیعیان پرداخته است.
شرایط زمانی و مکانی هر امام معصومی یکی از القاب آنها را عینیت می بخشد؛ بااینکه همه آنها جامع تمام صفات کمال انسانی بوده اند.
از میان القاب فراوان امام دهم یک لقب از درخشش خاصی برخوردار بوده و آن هم لقب هادی است که به راستی او هادی امت، هادی گمراهان از ضلالت، و بگفته رسول خدا (ص)، هادی به سمت خدا بود [۱]. حال باید به تاریخ حضور امام (ع) در مدینه برگردیم و علت اشتهار به این لقب را در آنجا ریشه یابی نماییم.
امام هادی (ع) دومین امامی است که در سن کودکی به امامت رسید. وی در سال ۲۱۲ در اطراف مدینه در محلی به نام صریا [۲] چشم به جهان گشود و به دنبال شهادت پدر بزرگوارش حضرت امام محمد تقی (ع) در سال ۲۲۰ هجری [۳] در هشت سالگی هدایت امت را بر عهده گرفت.
امامت آن حضرت بر دشمنان دوده خاصه حاکمان عباسی خیلی مشکل و گران آمد و بدین جهت، از همان روزهای اولین اهتمام در جدا سازی امام از امت داشتند.
امام و هدایت زندانبان
حاکمان بنی عباس چاره ای نداشتند، جز اینکه از دوران کودکی، امام هادی را در حصار آهنین قرار دهند و راه نفوذ در دل ها را از ایشان بگیرند. بدین جهت، از عالم ترین دانشمندان شهر مدینه کمک گرفتند تا به بهانه تعلیم و تربیت امام، او را در صریا زندانی کنند و مانع ارتباط مردم با او شوند، اما در اندک زمانی امام هادی آن چنان بر او اثر گذاشت که این عالم مدنی به نام عبدالله جنیدی، به عظمت او اعتراف کرد و در نهایت به امامت وی اعتقاد یافت.
مسعودی می نویسد: بعد از رحلت امام جواد (ع)، عمر بن فرج رخّجی بعد از ادای مناسک حج به مدینه آمده، عده ای از اهل مدینه و مخالفان و دشمنان دوده رسول خدا (ص) را جمع کرده، به آنها اظهار داشت: فردی که اهل کمال و ادب و دانش قرآنی او فراوان و عالم باشد، به من معرفی کنید. ضمناً کسی باشد که ولایت دوده را نیز نداشته باشد، تا این غلام را جهت تعلیم به او بسپرم و به این بهانه، تماس رافضه را با او قطع کنم.
آنان دانشمندی به نام عبدالله جنیدی را که در فضل و دانش بر اهل مدینه برتری خاصی داشت، به او معرفی کردند.
عمر بن الفرج او را احضار و حقوقی را از جانب سلطان برای او تعیین کرد و نیز به او فهماند که سلطان همانند او را برای چنین کاری انتخاب نموده است.
وی گوید: جنیدی پیوسته ملازم و همراه امام هادی (ع) در کاخی واقع در صریا بود و شب هنگام درب را به روی امام می بست و کلیدهای آنرا همراه خود می برد؛ به شکلی که پیروان حضرت از شنیدن سخنان او محروم شده بودند.
محمد بن سعید گوید: روز جمعه مرد جنیدی را دیدم. به او گفتم: آن کودک هاشمی که تربیتش را به عهده گرفته ای، چه می گوید؟
او نگاه تندی به من کرد و اظهار داشت: کودک می گویی و شیخ هاشمی نمی گویی؟! تو را به خدا سوگند می دهم، آیا داناتر از من در مدینه سراغ داری؟ گفتم: نه.
گفت: به خدا سوگند، گاه سخنی به او می گویم و به نظر خودم تلاش بسیاری کرده ام، امّا به شکلی به من پاسخ می دهد که از او استفاده می کنم. مردم نیز گمان می کنند که من به او می آموزم، در صورتیکه به خدا سوگند، من از او بهره می برم.
محمد بن سعید گوید: سخن او را نشنیده گرفتم و در وقت دیگری او را ملاقات کردم و از حال آن حضرت پرسیدم و اظهار داشتم: حال آن جوان هاشمی چگونه است؟ در پاسخ به من اظهار داشت: از این سخن بگذر. سوگند به خدا که او بهترین فرد روی زمین است و او برترین کسی است که پروردگار آفریده است. او گوید: بعد از گذشت چند روز بار دیگر جنیدی را در حالی ملاقات کردم که هدایت یافته و به امامت امام هادی (ع) اعتقاد پیدا کرده بود.[۴]
اگر در تمام زندگی امام هادی (ع) جز همین مورد اتفاق نیفتاده بود، همین واقعه به خوبی نقش هدایتگرانه امام همام را روشن می کند.
هشت سال تلاش در مدینه
شاید خیلی از ناآگاهان از تاریخ اسلام باور نکنند که امام هادی (ع) در سال هایی که در مدینه منوره حضور داشت، چه تأثیری بر مردم گذاشته بود که دوست و دشمن را به حیرت واداشت.
امام به شکلی بر دل های مردم حکومت می کرد که حسد حسودان را بر می انگیخت. همچون کسانی که بر مقام امام هادی حسد ورزیدند، عبدالله بن محمد امام جماعت مسجد پیامبر (ص) بود که از نفوذ مردمی امام هادی (ع) به شدت خشمگین شده بود. او برای تحریک حاکم وقت تلاش وسیع و مستمری کرد و نامه ای برای متوکل نوشت و در آن از هیچ تهمتی مقابل امام خودداری نورزید. امام که از جریان نوشتن نامه او با خبر شد، بی درنگ به متوکل نامه نوشت و به دفاع از خود پرداخت، اما متوکل کینه توز که نمی توانست موقعیت اجتماعی امام را در مدینه تحمل کند، یحیی بن هرثمه را به همراه سیصد نفر برای احضار امام هادی از سامرا به مدینه فرستاد.
سبط ابن جوزی از ماجرای حضور یحیی بن هرثمه در مدینه چنین یاد می کند: یحیی می گوید: وقتی که به مدینه وارد شدم، مردم فریاد و ضجه ای زدند که هیچ گاه مانند آنرا تا آن روز کسی نشنیده بود و این فریاد و ضجّه چیزی جز برای ترس از جان امام هادی (ع) نبود. گویا آن روز قیامت بر پا شده بود.[۵]
مهم ترین پیام این جریان
بی تردید این جریان امر ساده ای نیست و باید دقت و تأمل بیشتری در آن بشود؛ چونکه متوکل عباسی با آن همه شرارتی که داشت، برای جدا کردن امام هادی (ع) از مردم مدینه بسیار محتاطانه و حیله گرانه عمل کرد؛ زیرا:
۱ در پاسخ نامه امام هادی (ع)، نامه ای به امام می نویسد و با اعتراف به مقام والای آن حضرت از او می خواهد تا به شهر سامرا سفر کند؛ چونکه امیرمومنان به شدت مشتاق دیدارش است.
۲ برای دلجویی امام (ع)، فوراً عبدالله بن محمد را که مقابل امام هادی سعایت کرده بود، از منصب خویش بر کنار می کند.
۳ به محمد به فضل که جایگزین عبدالله شده بود، دستور می دهد تا به اکرام و احترام امام پردازد و فرمانبر او باشد.[۶]
۴ فرستادن سیصد نفر به همراه یحیی بن هرثمه.
اگر امام این جایگاه را در مدینه نداشت، هیچ گاه متوکل عباسی این اقدامات محتاطانه را انجام نمی داد و اگر ترس از درگیر شدن نیروهای طرف دار امام با نماینده اعزامی از طرف خلیفه نبود، هیچ گاه سیصد نفر را به همراه یحیی نمی فرستاد و این هزینه سنگین را متحمل نمی شد. در غیر این صورت، رساندن نامه به دست امام این همه نیرو نیاز نداشت.
اینها نشانه نقش هدایت امام هادی و نفوذ وی در دل مردم مدینه است؛ در صورتیکه در شانزده سالگی آن چنان مردم شیفته اخلاق او شده بودند که دشمن را به وحشت انداخته بود.
امام هادی (ع) از روزی که به اجبار در سامرا اقامت گزید، هجده سال تحت نظارت و مراقبت شدید مزدوران حکومت عباسی ها قرار گرفت. با توجه به این کنترل شدید، او هیچ گاه دست از هدایت امت اسلامی خصوصاً پیروان و شیعیان برنداشت و نقش هدایت خودرا با شدت بیشتری ایفا کرد. او بدین منظور، اقداماتی را انجام داد که در ذیل آنها را بر می شماریم.
۱- تعیین وکلا
کثرت و پراکندگی پیروان در شهرهای دور و نزدیک و کثرت مراجعات و عدم دسترسی به امام به خاطر محدودیت ها و مراقبت ها مقابل امام هادی (ع)، او را بر آن داشت تا در مراکز شیعه نمایندگان و وکلایی از جانب خود تعیین کند و مردم را از وجود چنین وکلا و نمایندگانی با خبر سازد.
وکلایی که عمدتاً از چهره های محترم بودند، عبارت اند از: حسن بن راشد بغدادی [۷]، ایوب بن نوح [۸]، علی بن جعفر همانی [۹]، جعفر بن سهیل [۱۰]، عثمان بن سعید عمری [۱۱]، علی بن حسین بن عبد ربّه [۱۲]، علی بن مهزیار اهوازی [۱۳] و علی بن ریّان [۱۴].
رجال نویسان و تراجم نگاران در وثاقت هر یک از وکلا سخنانی را یادآور شده اند که بگفته شیخ طوسی و کشی و دیگران، اینان یا وکیل امام قبل بوده اند و یا وکالت از امام دیگر داشته اند، ضمن اینکه تعدادی از آنها، از یاران یک یا دو امام نیز بوده اند؛ مثلاً درباره حسن بن راشد گفته اند که وی از یاران امام جواد و امام صادق (ع )[۱۵] و نیز ایوب بن نوح که وکیل امام هادی و امام حسن عسکری بوده است [۱۶]. درباره علی بن جعفر نیز چنین گفته اند [۱۷] و درباره جعفر بن سهیل آورده اند که وکیل امام هادی و امام عسکری و امام زمان (ع )[۱۸] و نیز عثمان بن سعید وکیل امام هادی و امام عسکری (ع) بوده اند.[۱۹]
امام هادی (ع) از روزی که به اجبار در سامرا اقامت گزید، هجده سال تحت نظارت و مراقبت شدید مزدوران حکومت عباسی ها قرار گرفت. با توجه به این کنترل شدید، او هیچ گاه دست از هدایت امت اسلامی خصوصاً پیروان و شیعیان برنداشت
از مطالعه و دقت در احکام وکلا و نمایندگان امام هادی (ع) نکات زیر به دست می آید:
یک: از وکلا می خواست تا هر یک در محدوده منطقه خویش عمل و از گرفتن ستاندن وجوه از دیگر مناطق خودداری کنند؛
دو: از برخی نمایندگان خواست تا رابطه شان را با دیگر وکلا کاهش دهند؛
سه: پرداخت وجوه به نمایندگان تعیین شده؛
چهار: مراجعه به وکلا برای انجام کارهای شرعی حضوراً یا به وسیله مکاتبه.[۲۰]
۲- تقویت پایگاه های علمی
از دیگر نقش های محوری امام هادی (ع) در هدایت جامعه شیعی، تقویت مراکز علمی بود که در حقیقت هدایت و سرپرستی غیرمستقیم آن حضرت برای پیروان دوده بود. حضرت گاهی درباره مقدس بودن یک سرزمین و گاهی درباره مردم آن و گاهی هم درباره علما و دانشمندان و لزوم پیروی از آنها، سخنان ارزشمندی را بیان می فرمودند؛ مثلاً درباره قم چند روایت از امام هادی (ع) نقل شده که بیان کننده این مدعا است؛ بااینکه غیر مستقیم حضرت به موارد یاد شده اشاره فرموده است.
مفید در اختصاص نقل کرده که از علی بن محمد عسکری (ع) از پدر از جدش امیرمومنان از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمود: وقتی که مرا به آسمان چهارم می بردند، نگاهم به گنبدی از لؤلؤ افتاد که چهار گوشه داشت و چهار درب را دیدم که همه اش از استبرق سبز بود.
به جبرئیل گفتم: این گنبد چیست که در آسمان چهارم چیزی بهتر از آن نیافتم؟
گفت: حبیب من، ای محمد! این صورت و نقش شهری است که به آن قم گفته می شود و در آن بندگان مؤمن به خدا جمع شوند و منتظر شفاعت محمد (ص) در قیامت هستند و پیوسته همّ و غم و اندوه متوالی بر آنها جاری می شود.
گوید: از علی بن محمد عسکری پرسیدم: چه هنگام اینان منتظر فرج خواهند بود؟
امام فرمود: زمانی که آب بر آن سرزمین جاری شود.[۲۱]
در روایت دیگری از حضرت عبدالعظیم حسنی روایت شده: از علی بن محمد عسکری (ع) شنیدم که می فرمود: اهل قم و اهل آبه (آوه) آمرزیده شده هستند؛ برای اینکه به زیارت جدم علی بن موسی الرضا به طوس می روند.[۲۲]
امام هادی (ع) همانند امامان گذشته، به این شهر مقدس و این پایگاه عظیم تشیع عنایت خاصی داشتند و همین عنایت ویژه سبب شد که این پایگاه عظیم، بسیار رشد کند و از عصر امام صادق به بعد، بعنوان پایگاه علمی شیعه در جهان اسلام مطرح شود. وجود وکلای معصومان در این شهر و نیز علمای بزرگی که پیوسته مورد نظر معصومان بودند، به بعد علمی این شهر کمک فراوانی کرد.[۲۳]
۳- تأیید فقها و ارجاع به آنها
امام هادی (ع) با احترام و تکریم و تعظیم صحابه امامان قبل از خود که مورد وثوق بودند، مردم را به آنها ارجاع می داد؛ مانند نمونه های زیر:
ابوحماد رازی می گوید خدمت امام علی النقی (ع) رسیدم و از او درباره تعدادی از مسائل حلال و حرام پرسیدم. هنگام وداع، آن حضرت به من فرمود: ای حماد! در ناحیه ای که هستی، اگر چیزی در امر دینت بر تو مشکل شد، از عبدالعظیم حسنی بپرس و سلام مرا هم به او برسان.[۲۴]
شیخ عباس قمی می نویسد: از برخی روایات معلوم می شود که خیران خادم وکیل آن حضرت بوده و او به خیران فرموده: «اعمل فی ذلک برأیک فان رأیک رأیی و من أطاعک أطاعنی؛ به رأی خودت عمل کن؛ چونکه رأی تو رأی من است و هر که تو را اطاعت کند، گویا از من اطاعت و پیروی کرده است ».[۲۵]
همچنین درباره عثمان بن سعید عمری از امام هادی (ع) پرسیده شد که گاه نمی توانم به خدمتت برسیم؛ در این صورت گفته چه کسی را بپذیریم و از چه کسی اطاعت کنیم؟
امام (ع) در پاسخ آنها فرمود: ابوعمرو که ثقه و امین است، هر چه به شما بگوید، از جانب من به شما می گوید.[۲۶]
۴- ملاقات حضوری
اگر چه امام علی النقی (ع) نمی توانست آزادانه با هر فرد یا گروه ملاقات کند، اما در این هجده سالی که امام در سامرا بود، افراد زیادی که از شهرهای دور و نزدیک به ملاقات امام می آمدند، به حضور پذیرفته می شدند و در ضمن ملاقات، امام با تفقد از حاضرین و مردم آن سامان، به بیان مسائل مذهبی، پاسخ به پرسش ها، دریافت حقوق شرعی، دستورهای لازم را صادر می فرمود.
۵- ارتباط پنهانی با پیروان
گاهی این محاصره و کنترل مقابل امام هادی آن قدر شدید بود که او نمی توانست کسی را به حضور پذیرد و از سویی، تعدادی از کارها باید انجام می پذیرفت. در این موارد، امام گاهی از درون زندان با تعدادی از افراد تماس می گرفت و از خطری که در آینده نزدیک او را تهدید می کرد با خبر می ساخت [۲۷] و گاهی هم با به کار بردن کلمات غیر عربی پیام خودرا می رساند.
علی بن مهزیار گوید: غلام خودم را به خدمت امام هادی (ع) برای کاری فرستادم. وقتی که او برگشت، دیدم بسیار شگفت زده شده، علت را پرسیدم. اظهار داشت: چگونه تعجب نکنم، در صورتیکه پیوسته با من با زبان خودم سخن می گفت بطوریکه گویا یکی از ماست.[۲۸]
ابن شهر آشوب می گوید: علت آن، پنهان کردن گفته ها از دشمن بوده است.[۲۹]
گاهی امام هادی برای حفظ جان افراد، پنهانی نماینده ای می فرستاد تا نیایند، چونکه زمان مناسب نبود، چنان که محمد بن داود قمی و محمد طلحی، مقدار زیادی خمس و نذورات و هدایا از شهر قم خدمت امام هادی (ع) می بردند. نزدیک شهر سامرا، امام با فرستادن نماینده خود آنها را برگرداند تا از جانب دولت عباسی و متوکل صدمه ای به آنها نرسد.[۳۰]
۶- نامه نگاری
نامه نگاری امام و پاسخ به پرسش های فقهی و اعتقادی مردم از مهم ترین نقش هدایتی امام هادی (ع) بود و آن حضرت خیلی از معارف الهی را از همین طریق به شیفتگان رساند.
این گونه نامه های مردم بسیار است که در کتاب های حدیثی و فقهی نام نویسنده، متن نامه و پاسخ امام آمده است. در این نوشتار کوتاه، نام تعدادی از نویسندگان و به موضوع نامه شان اشاره می کنیم:
ابراهیم بن محمد بن عبدالرحمن همدانی، درباره وضو بعد از غسل جمعه ؛[۳۱]
سلمان بن حفص مروزی، درباره سجده شکر ؛[۳۲]
علی بن محمد بن سلیمان، درباره قضای نماز شخص بیهوش ؛[۳۳]
ایوب بن نوح، درباره همان مورد پیشین ؛[۳۴]
حسین بن علی بن کسان، درباره سجده بر پنبه و کتان ؛[۳۵]
۷- موضع گیری در مقابل انحرافات
جامعه شیعی گاهی به انحرافاتی مبتلا می شد که ضرورت داشت امام قاطعانه وارد عمل شود و با پیام های ویژه برای برخی افراد از گسترش آن جلوگیری فرماید.
از باب نمونه، امام در مقابل افراد منحرف همانند علی بن حس که قمی که مکتب غلات را ترویج می کرد، به احمد بن محمد عیسی در پاسخ نامه اش می نویسد: اینها از دین نیست؛ از او فاصله بگیر.[۳۶]
همچنین در پاسخ برخی فرموده: اینها را ترک کنید. خداوند لعنتشان کند و اگر یکی از اینها را در جای خلوتی پیدا کردید، سر او را با سنگ بشکنید.[۳۷]
درباره محمد بن نصیر نمیری که از غلات و دارای فساد عقیدتی و اخلاقی بود، دستور لعن و طرد او را از جامعه شیعی صادر فرمود.[۳۸]
همچنین دستور قتل فارس بن حاتم قزوینی را صادر فرمود.[۳۹]
امام هادی درباره یکی از مباحث مربوط به قرآن که مسئله سیاسی روز و تبدیل به دستاویزی برای زندانی یا کشتن افراد شده بود، طی نامه به محمد بن عیسی بن عبید یقطینی، از او خواست تا پیروان و شیعیان از این فتنه فاصله بگیرند.[۴۰]
امام درباره گروه صوفیه نیز موضع منفی داشت. از ین جهت، در مسجد پیامبر ضمن سخنان ارزشمندی به محمد بن الحسین بن ابی الخطاب فرمود: هیچ گاه به این گروه فریب کار اعتنا نکنید؛ چونکه اینان جانشینان شیطان و خراب کننده پایه های دین هستند.[۴۱]
پی نوشت ها:
1. الإنصاف، ص ۱۴۱٫
۲. منتهی الامال، ج ۲، ص ۳۶۱٫
۳. ارشاد، مفید، ص ۲۹۷٫
۴. اثبات الوصیه، ص ۲۲۲٫
۵. دلیلهای الامامة، ص ۳۱۳٫
۶. همان.
۷. رجال شیخ طوسی، ص۴۰۰٫
۸. رجال کشی، ص ۵۰۲٫
۹. غیبه شیخ طوسی، ص ۲۱۲٫
۱۰. رجال شیخ طوسی، ص ۴۲۹٫
۱۱. همان، ص ۴۲۰٫
۱۲. رجال کشی، ص ۵۱۰٫
۱۳. رجال نجاشی، ص ۱۷۷٫
۱۴. رجال علامه حلی، ص ۹۹٫
۱۵. رجال شیخ طوسی، ص ۴۰۰ و۴۱۳٫
۱۶. غیبه شیخ طوسی، ص ۲۱۲٫
۱۷. رجال شیخ طوسی، ص ۴۱۸ و ۴۳۲٫
۱۸. جامع الرواة، ج ۱، ص ۱۵۲٫
۱۹. معجم رجال الحدیث، ج ۱۱، ص ۱۲۰٫
۲۰. ر. ک: حیاة الامام الهادی، ص ۱۴۱٫
۲۱. الاختصاص، ص ۹۸٫
۲۲. عیون الاخبار الرضا، ج ۲، ص ۲۶۰٫
۲۳. کتاب قم عاصمة الحضارة الشیعیة
۲۴. منهاج التحرک عند الامام الهادی، ص ۱۴۶٫
۲۵. منتهی الامال، ج ۲، ص ۳۹۰٫
۲۶. حیاة الامام الهادی، ص ۱۴۸٫
۲۷. کافی، ج ۱، ص ۵۰۰٫
۲۸. بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۱۸۱٫
۲۹. بصائر الدرجات، ص ۳۳۳٫
۳۰. بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۱۸۵٫
۳۱. استبصار، ج ۱، ص ۱۲۶٫
۳۲. کافی، ج ۳، ص ۳۱۵٫
۳۳. تهذیب الاحکام، ج ۳، ص ۳۰۳٫
۳۴. من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۳۷٫
۳۵. تهذیب الحکام، ج ۲، ص ۳۰۸٫
۳۶. رجال کشی، ص ۵۱۷٫
۳۷. همان، ص ۴۳۷٫
۳۸. همان، ص ۵۲۰٫
۳۹. همان، ص ۵۲۷٫
۴۰. امالی صدوق، ص ۴۴۹٫
۴۱. ذرایع البیان، ج ۲، ص ۳۷٫


منبع:

1399/11/27
21:20:36
0.0 / 5
306
تگهای خبر: اسلام , اسلامی , امام , پیامبر
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۶ بعلاوه ۵
عطر حرم

atreharam.ir - حقوق مادی و معنوی سایت عطر حرم محفوظ است

عطر حرم

عطر و ادکلن و اسانس