سید کاظم عصار، دقیق ترین متون حکمت معاصر را نوشت جلوه اخلاقی عارف تهران
به گزارش عطر حرم، آثار علامه عصار، هرچند از نظر تعداد ممکنست با برخی پرنویسان برابری نکند، اما از نظر محتوا در زمره دقیق ترین متون حکمی قرن معاصر قرار دارند.
به گزارش عطر حرم به نقل از مهر، سید محمدکاظم عصار حسینی، شخصیتی است که در تاریخ اندیشه معاصر ایران، بعنوان حلقه ای پیونددهنده میان سنت کهن حوزوی و ساختار نوپدید دانشگاهی شناخته می شود.
او که جامع معقول و منقول بود، نه تنها در مقام یک حکیم الهی و عارف متأله، بلکه بعنوان مدرسی متبحر در علوم جدید ریاضی، هیات و فیزیک، چهره ای منحصربه فرد از خود بر جای گذاشت.
کارنامه او تبلور آمیزش دقیق دقت های فیلسوفانه، شهودهای عرفانی و انضباط علمی است که وی را از مشاهیر طراز اول حکمت متعالیه در سده چهاردهم شمسی قرار می دهد.
تکوین شخصیت و سیر تحصیلات در عوالم قدیم و جدید
سید محمدکاظم عصار در سال ۱۳۰۲ قمری در کاظمین دیده به جهان گشود. پدرش، آیت الله سید محمد عصار تهرانی، از شاگردان بنام میرزای شیرازی و میرزا حبیب الله رشتی بود که خود سهم بسزایی به دنبال ریزی بنیان های فکری فرزندش داشت.
هوش سرشار و حافظه نیرومند محمدکاظم از همان اوان کودکی نمایان گشت؛ به صورتی که در سه سالگی قرائت قرآن و تعلیم خط را شروع کرد و در پنج سالگی حافظ کل قرآن کریم شد. این نبوغ ذاتی، او را به سمت تحصیلات جامع در مدرسه عبدالله خان و سپس حوزه های علمیه تهران، اصفهان و نجف سوق داد.
دوران تحصیل عصار در تهران، دوران طلایی آشنایی او با استوانه های حکمت و عرفان بود. او فلسفه مشاء و کتاب های شفا و اشارات را نزد میرزا حسن کرمانشاهی آموخت و حکمت اشراق و اسفار اربعه را به مدت شش سال در محضر میر شهاب الدین نیریزی شیرازی تلمذ کرد.
اما آن چه جنبه های عرفانی شخصیت او را صیقل داد، حضور در درس آقا میرزا هاشم اشکوری لاهیجی بود؛ جایی که فصوص الحکم ابن عربی، مفتاح الغیب قونوی و تمهیدالقواعد صائن الدین ترکه را به دقت واکاوی کرد. نکته جالب در زندگینامه او، ردّ شایعه شاگردی نزد میرزا ابوالحسن جلوه است؛ عصار در زمان درگذشت جلوه تنها ۱۲ سال داشت و هنوز به جرگه طلاب فلسفه نپیوسته بود.
عصار علاوه بر علوم نقلی و حکمی، به سمت علوم جدید نیز گام برداشت. او دوره دارالفنون را پشت سر گذاشت و نزد استادانی چون عبدالرزاق خان بغایری و نجم الدوله، ریاضیات استدلالی، هیات جدید و فیزیک را فرا گرفت. این اشتیاق به دانستن، او را حتی به فرانسه کشانید تا در رشته طب به تحصیل بپردازد؛ هرچند به سبب حساسیت های اخلاقی نسبت به تشریح اجساد، آنرا نیمه کاره رها کرد و راهی نجف شد تا در جوار بارگاه علوی، مبانی فقه و اصول خویش را نزد بزرگانی چون شیخ الشریعه اصفهانی و آقا ضیا عراقی به کمال برساند و در سن ۲۹ سالگی به درجه اجتهاد نائل آید.
کارنامه عملی؛ از تأسیس مدارس تا کرسی دانشگاه
حیات عملی علامه عصار با تدریس و کادرسازی گره خورده بود. او بعد از برگشت از فرانسه و قبل از عزیمت به نجف، به پیشنهاد استادش مهندس بغایری، راهی تبریز شد تا اولین دبیرستان آذربایجان را تأسیس کند. در آنجا علاوه بر مدیریت، به تدریس علوم طبیعی، حساب، هندسه و زبان فرانسه پرداخت. رابطه عمیق او با ثقةالاسلام تبریزی در همین دوران شکل گرفت و گفته می شود ثقةالاسلام بخشی از کتاب اسفار را نزد وی تلمذ کرده است.
پس از مراجعت از نجف، عصار به جای پیگیری مناصب مرجعیت یا ریاست های ظاهری، تدریس را بعنوان اصلی ترین مشغله خود برگزید.
او ابتدا در حوزه های سنتی تهران همچون مدرسه صدر، مدرسه خان مروی و مدرسه سپهسالار به تدریس سطوح عالی معقول و منقول پرداخت. با تأسیس دانشگاه تهران، او همچون اولین استادانی بود که به عضویت هیات علمی دانشکده معقول و منقول (الهیات) درآمد و تا زمان بازنشستگی، هزاران دانشجو را از دانش خود بهره مند ساخت.
او در تدوین قانون مدنی ایران نیز بعنوان صاحب نظری واجد اثر، ایفای نقش کرد که نشان از تسلط او بر ابعاد اجرایی فقه در دنیای مدرن داشت.
شاگردان عصار طیف وسیعی را شامل می شوند؛ از مراجع تقلیدی چون سید شهاب الدین مرعشی نجفی که از او اجازه روایت داشت، تا استادان برجسته دانشگاهی همچون سید جلال الدین آشتیانی، سید حسین نصر، بدیع الزمان فروزانفر و محمود روح الامینی. این تنوع شاگردان نشان دهنده زبان مشترک عصار با طبقات مختلف علمی و توانایی وی در انتقال مفاهیم پیچیده حکمی به زبان های متعدد است.
اندیشه های حکمی و عرفانی؛ وحدت وجود و گره گشایی از بداء
جایگاه فکری علامه عصار را باید در ادامه مکتب ملاصدرا و ابن عربی جستجو کرد، اما با نگاهی انتقادی و مستقل. وی در آثار خود نشان داد که نوار ضبط صوت استادانش نیست، بلکه صاحب فکری پویاست.
یکی از درخشان ترین فصول کارنامه فکری او، «رساله بداء» است. او این رساله را در جواب آرای میرزا محمد آقازاده خراسانی نگاشت و در آن، مسئله کلامی «بداء» (تغییر در تقدیر الهی) را با مبانی اصالت وجود و تشکیک در مظاهر حل کرد.
عصار معتقد بود استناد هر فعلی به خداوند، متفرع بر پژوهش در توحید ذاتی و صفاتی است. او با بهره گیری از قاعده «وحدت در عین کثرت»، تبیین کرد که بداء نه به معنای جهل خداوند به عواقب امور (که نقص است)، بلکه به معنای ظهور اراده الهی در مراتب مختلف وجود است.
او در رساله «وحدت وجود و بداء»، که برای نیل به مقام استادی تألیف کرد، اثبات نمود که یک حقیقت واحد شخصی (خداوند)، در مقام بطون و غیب دارای احکامی است و در مقام ظهور و تجلی دارای احکامی دیگر؛ و بداء در واقع جابجایی این تجلیات در هیاکل ماهیات است.
در حوزه عرفان نظری، او پیرو مکتب وحدت شخصی وجود بود. عصار در تدریس فصوص الحکم و مفتاح الغیب، میان آرای اهل عرفان و برهان های فلسفی پیوند برقرار می کرد.
او خصوصاً بر این نکته تاکید داشت که آیات و روایاتی که موهم تشبیه و تجسیم هستند، باید بر مقام ظهور وجود در مجالی امکانی حمل شوند، در صورتیکه آیات تنزیه ناظر به مقام غیب الغیوب و احدیت ذاتی هستند. این نگاه جامع نگر، موجب می شد که او نه مانند برخی فلاسفه از نصوص دینی فاصله بگیرد و نه مانند برخی ظاهربینان، در قشر نصوص متوقف بماند.
آثار ماندگار و سبک نگارش
آثار علامه عصار، هرچند از نظر تعداد ممکنست با برخی پرنویسان برابری نکند، اما از نظر محتوا در زمره دقیق ترین متون حکمی قرن معاصر قرار دارند.
کتاب «علم الحدیث» او که در دهه ۱۳۱۷ انتشار یافت، روشی نو در مواجهه با روایات و درایت الحدیث عرضه داد و بعدها با مقدمه سید حسین نصر و حواشی جلال الدین آشتیانی بعنوان یک متن کلاسیک دانشگاهی شناخته شد. «تفسیر سوره حمد» او نیز سرشار از نکات بدیع در قرآن پژوهی است که بگفته پژوهشگران، در کمتر اثری دیده می شود.
حواشی او بر «کفایة الاصول» آخوند خراسانی و «رسائل» شیخ انصاری، گواه تبحر وی در علم اصول است. وی در این حواشی بشدت از خلط مباحث فلسفی با اصول پرهیز می کرد و با استقلال فکری، در خیلی از موارد به دفاع از دیدگاه های شیخ انصاری در مقابل محقق خراسانی می پرداخت. رساله «تصویر در اسلام» و مقالاتی در رابطه با «علم در زبان قرآن» نیز از دیگر آثار اوست که نشان دهنده توجه وی به مسایل مستحدثه و چالش های فکری روز است.
سید محمدکاظم عصار در کنار دانش بیکران، به صفات اخلاقی برجسته ای آراسته بود. او مردی خوش مشرب، ظریف طبع و بذله گو بود که محافل علمی اش همیشه با طنزهای حکیمانه همراه می شد. سادگی در زیست و دوری از تجملات، حتی در زمانی که از استادان رتبه ده دانشگاه تهران بود، او را محبوب قلوب شاگردان و اطرافیان کرده بود. جلال الدین همایی در مرثیه ای که برای او سروده، وی را «سید العلما و الاخیار» نامیده که در لباس روحانیت، جامع مرتبت های علمی قدیم و جدید بود.
علامه عصار در نوزدهم دی ماه ۱۳۵۳ شمسی (۲۶ ذی الحجه ۱۳۹۴ قمری) بعد از نود سال زندگی پربار، در تهران چشم از جهان فروبست و در مقبره ابوالفتوح رازی، در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد. میراث او تنها در کتاب ها و رساله هایش خلاصه نمی گردد، بلکه در شاگردانی ادامه یافته است که هر یک پرچمدار تفکر و معنویت در ایران معاصر شده اند.
او نمونه عالی «عالم به زمان» بود که توانست اصالت های حوزه را با نیازهای دانشگاه گره بزند و نشان دهد که حکمت الهی، زبانی فراتر از زمان و مکان دارد و می تواند در هر بستری، خواه مدرسه قدیم و خواه دانشگاه مدرن، به حیات خود ادامه دهد. کارنامه عصار، گواهی بر این حقیقت است که میان علم، ایمان و عقلانیت تضادی نیست، بشرط آنکه حکیمی با سعه صدر و دانش جامع، سکان دار اندیشه باشد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان عطرحرم در مورد این مطلب